🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:40:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ध्रिज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ध्रि+ज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्रि

अर्थ: तृप्त होना, संतुष्ट होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: तृप्तौ

अंग्रेज़ी: to be pleased, to be satisfied

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्रा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ध्रै + अच्
  2. ध्री (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ध्रा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्राःध्रौध्राः
द्वितीयाध्राम्ध्रौध्रः
तृतीयाध्राध्राभ्याम्ध्राभिः
चतुर्थीध्रेध्राभ्याम्ध्राभ्यः
पञ्चमीध्रःध्राभ्याम्ध्राभ्यः
षष्ठीध्रःध्रोःध्राम्
सप्तमीध्रिध्रोःध्रासु
सम्बोधनहे ध्राःहे ध्रौहे ध्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ध्रै (भ्वादिगण) · अर्थ: तृप्त होना, संतुष्ट होना (तृप्तौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमध्रायतिध्रायतःध्रायन्ति
मध्यमध्रायसिध्रायथःध्रायथ
उत्तमध्रायामिध्रायावःध्रायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ध्रायति · लिट्: दध्रौ · लुट्: ध्राता · लृट्: ध्रास्यति · लोट्: ध्रायतात् · लङ्: अध्रायत् · विधिलिङ्: ध्रायेत् · आशीर्लिङ्: ध्रायात् · लुङ्: अध्रासीत् · लृङ्: अध्रास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ध्राण · ण्वुल्: ध्रायकः · तृच्: ध्राता · यत्: ध्रेयः · तव्य: ध्रातव्यः · अनीयर्: ध्राणीयः · क्त: ध्राणः · क्तवतु: ध्राणवान् · शतृ: ध्रायन् · स्य-शतृ: ध्रास्यन् · क्त्वा: ध्रात्वा · ल्यप्: प्रध्राय · तुमुन्: ध्रातुम् · णमुल्: ध्रायम् · घञ्: ध्रायः · क्तिन्: ध्राति · क्वसु: दध्रिवान्

ज

अर्थ: से या में उत्पन्न, पैदा हुआ,वंशज, अवतीर्ण, उद्भूत

व्युत्पत्ति: जि / जन् / जु + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजःजौजाः
द्वितीयाजम्जौजान्
तृतीयाजेनजाभ्याम्जैः
चतुर्थीजायजाभ्याम्जेभ्यः
पञ्चमीजात् / जाद्जाभ्याम्जेभ्यः
षष्ठीजस्यजयोःजानाम्
सप्तमीजेजयोःजेषु
सम्बोधनहे जहे जौहे जाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्रा
ध्रा
dhrā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्रा cl. 2. 1. P. ध्राति, or ध्रति, ध्रयति &c. to go, Naigh. ii, 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (521,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्रा {c1c} P. (ध्राति) To go.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0602-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्र(ध्रा) गतौ निघण्टुः । भ्वा० पर० सक० सेट् ध्रा अनिट् । ध्रति ध्राति अध्रीत् अध्रासीत् । दध्र दध्रौ “ध्रयति ध्रायति” इति तत्र निर्देशात् ध्रे ध्रै इत्यपि धातू गतौ भ्वा० पर० अनिटौ । तत्र ध्रे ध्रयति ध्रै ध्रायति इति आर्द्धधातुके ध्रावत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3915,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ध्रिध्रा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ध्रै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: ध्री (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
जज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ध्रि 📚 ➤ तृप्त होना, संतुष्ट होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: तृप्तौ

ज 📚 ➤ से या में उत्पन्न, पैदा हुआ,वंशज, अवतीर्ण, उद्भूत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध्रा 📚cl. 2. 1. P. ध्राति, or ध्रति, ध्रयति &c. to go, Naigh. ii, 14🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ध्रि: ध्रै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • ज: जि / जन् / जु + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें