🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:32:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ध्वनन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ध्वनन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्वनन

अर्थ: ल्युट् ध्वनि निकालना

व्युत्पत्ति: ध्वन् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्वनन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ध्वनन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्वननम्ध्वननेध्वननानि
द्वितीयाध्वननम्ध्वननेध्वननानि
तृतीयाध्वननेनध्वननाभ्याम्ध्वननैः
चतुर्थीध्वननायध्वननाभ्याम्ध्वननेभ्यः
पञ्चमीध्वननात् / ध्वननाद्ध्वननाभ्याम्ध्वननेभ्यः
षष्ठीध्वननस्यध्वननयोःध्वननानाम्
सप्तमीध्वननेध्वननयोःध्वननेषु
सम्बोधनहे ध्वननहे ध्वननेहे ध्वननानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्वनन
ध्वनन
dhvanana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्वनन संज्ञा पुं॰ [सं॰] ध्वनि । ध्वनि करना । उ॰— शब्द विपद्बापी सत्ता है । जिसका व्यापार ध्वनन है ।उ॰— संपूर्ण॰ अभि॰, ग्रं॰ पृ॰ ११२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वनन n. sounding, humming, singing (cf. कर्ण-)
hinting at, allusion, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वननं [ध्वन्-करणे ल्युट्] 1 Sounding. [] --2 Hinting at, suggesting or implying (as a meaning). --3 (In Rhet.) The same as व्यंजना q. v., or that power of a word or sentence by virtue of which it conveys a sense different from its primary or secondary meaning, suggestive power; cf. अंजन also. --4 Humming, indistinct utterance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वनन न० ध्वन्यते व्यज्यतेऽर्थोऽनेन घटा० ध्वनि--करणे ल्युट् । १ अलङ्कारोक्ते वाच्यलक्ष्यभिन्नार्थस्य बोधनात्मके व्यञ्जना- वृत्तिरूपे शब्दनिष्ठे व्यापारभेदे “विरतास्वभिधाद्यासु ययार्थो बोध्यतेऽपरः । सा वृत्तिर्व्यञ्जना नाम शब्द- स्यार्थादिकस्य च” । “वृत्तिर्व्यञ्जनध्वननगमनप्रत्यायनादि व्यपदेशविषया व्यञ्जना नाम” सा० द० । भावे ल्युट् । २ अव्यक्तशब्दकरणे “पापकं गन्धमाध्रायाक्षिस्पन्दने कर्ण ध्वनने च” आश्र० श्रौ० ३ । ६ । ८
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3922,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ध्वननध्वनन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ध्वन + णिच्+ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ध्वनन 📚 ➤ ल्युट् ध्वनि निकालना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध्वनन 📚ध्वनि । ध्वनि करना🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • ध्वनन = धू + अनन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • ध्वनन: ध्वन + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें