🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:48:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ध्वान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ध्वान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्वान

अर्थ: घञ् शब्द

संस्कृत: शब्दः · पर्याय: शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, रव

व्युत्पत्ति: ध्वन् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्वान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ध्वान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्वानःध्वानौध्वानाः
द्वितीयाध्वानम्ध्वानौध्वानान्
तृतीयाध्वानेनध्वानाभ्याम्ध्वानैः
चतुर्थीध्वानायध्वानाभ्याम्ध्वानेभ्यः
पञ्चमीध्वानात् / ध्वानाद्ध्वानाभ्याम्ध्वानेभ्यः
षष्ठीध्वानस्यध्वानयोःध्वानानाम्
सप्तमीध्वानेध्वानयोःध्वानेषु
सम्बोधनहे ध्वानहे ध्वानौहे ध्वानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्वान
ध्वान
dhvāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ध्वनि के नाम (1.6.24) निनाद · निनद · ध्वनि · रव · स्वन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्वान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शब्द॰ ।
२. गुंजन । भनभन (को॰) । न
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वान m. (√ 2. ध्वन्) humming, murmuring (one of the 7 kinds of speech or वाचः स्थानानि, a degree louder than उपांशु, q.v.), TPrāt.
any sound or tone, Rājat.; Kathās. (cf. प्रति-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वानः [ध्वन्-भावे घञ्] 1 Sound(in general). --2 Buzzing, humming, murmuring.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वान पु० ध्वन--भावे घञ् । १ शब्दे अमरः । “ध्वानेन वोपांशु वा पत्नीः संयाजयन्ति” आपस्तम्बसू० । पत्नीसंयाज प्रकारश्च कात्या० श्रौ० ३ । ७ । १ कण्डिकादौ दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3924,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वानः, पुं, (ध्वन + भावे धञ् ।) शब्दः । इत्य- मरः । १ । ७ । २२ ॥ (यथा, राजतरङ्गि- ण्याम् । ३ । १८ । “शशामाक्रन्दितध्वानो न च चौरो व्यभाव्यत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-813-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ध्वानध्वान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ध्वन् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ध्वान 📚 ➤ घञ् शब्द
संस्कृत: शब्दः · पर्याय: शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, रव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध्वान 📚शब्द॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ध्वान
ध्वनि के नाम (१.६.२४) — निनाद, निनद, ध्वनि, रव, स्वन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • ध्वान = धू + आन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • ध्वान: ध्वन् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें