🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:40:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नकफूल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नक-+फु-+उल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उल

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: a kind of wild animal, AV. xii, 1, 49; VS.; MaitrS.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउलःउलौउलाः
द्वितीयाउलम्उलौउलान्
तृतीयाउलेनउलाभ्याम्उलैः
चतुर्थीउलायउलाभ्याम्उलेभ्यः
पञ्चमीउलात् / उलाद्उलाभ्याम्उलेभ्यः
षष्ठीउलस्यउलयोःउलानाम्
सप्तमीउलेउलयोःउलेषु
सम्बोधनहे उलहे उलौहे उलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उल
उल
ula
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल m. a kind of wild animal, AV. xii, 1, 49; VS.; MaitrS.
half-ripe pulses fried over a slight fire, Nigh.
N. of a Ṛṣi.
a kind of vegetable, Kauś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (218,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल दाहे (सौत्रः) पर० सक० सेट् । ओलति औलीत्
उल पु० उल--दाहे कर्मणि घञर्ये क । मृगभेदे “उलो- हलिक्ष्णो वृषदंशस्ते धात्रे” यजु० २४, ३१ । “उ- लोमृगभेदः” वेददी० । ततः चतुरर्थ्यां बला० य । उल्य मतकसन्निकृष्टदेशादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1369,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल दाहे । सौत्रधातुरयम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (परं-सकं-सेट् ।) उल्का । उलपम् । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-273-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नक-फु-उलसमास: नक + फु + उल तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: उल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नकफुउल 📚नक 📚फु 📚उल ➤ नक + फु + उल (a kind of wild animal, AV. xii, 1, 49; VS.; MaitrS. (अंग्रे…)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): a kind of wild animal, AV. xii, 1, 49; VS.; MaitrS.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नक 📚m. N. of a man (son of Dāruka), VāyuP🔵
फु 📚मंत्र पढ़कर फूँकने की ध्वनि । मंत्र पढ़कर फूँकने का शब्द🟠🔵🟣🟢🟤
उल 📚m. a kind of wild animal, AV. xii, 1, 49; VS.; MaitrS🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
नकफूलफु + उलदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • नक-फु-उल = नक + फु + उल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें