🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:35:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नकबेसर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

न-+कबे+सर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कबे

अर्थ: प्रशंसा करना, स्तुति करना, रंग देना, रंगना

संस्कृत: वर्णे

अंग्रेज़ी: to praise, to color, to paint

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कब् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  2. कब (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कब् + अच्
  3. कब (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कब् + अच्
  4. कबा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कब् + अच्
  5. कब (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: कब् + अच्
  6. कबा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: कब् + अच्
  7. कब (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: कब् + अच्
  8. कबा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: कब् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कब् (भ्वादिगण) · अर्थ: प्रशंसा करना, स्तुति करना, रंग देना, रंगना (वर्णे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकबतेकबेतेकबन्ते
मध्यमकबसेकबेथेकबध्वे
उत्तमकबेकबावहेकबामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कबते · लिट् (आत्मने.): चकबे · लुट् (आत्मने.): कबिता · लृट् (आत्मने.): कबिष्यते · लोट् (आत्मने.): कबताम् · लङ् (आत्मने.): अकबत · विधिलिङ् (आत्मने.): कबेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कबिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अकबिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अकबिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कबन · ण्वुल्: काबकः · तृच्: कबिता · यत्: कब्यः · तव्य: कबितव्यः · अनीयर्: कबनीयः · क्त: कबितः · क्तवतु: कबितवान् · शानच्: कबमानः · क्त्वा: कबित्वा · ल्यप्: प्रकब्य · तुमुन्: कबितुम् · णमुल्: काबम् · घञ्: काबः · क्तिन्: कप्ति · क्वसु: चकब्वान्

सर

अर्थ: जाने वाला, गतिशील

संस्कृत: कृत्रिमपद्माकरः · पर्याय: कासार, सरसी

व्युत्पत्ति: सृ + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. सर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरःसरौसराः
द्वितीयासरम्सरौसरान्
तृतीयासरेणसराभ्याम्सरैः
चतुर्थीसरायसराभ्याम्सरेभ्यः
पञ्चमीसरात् / सराद्सराभ्याम्सरेभ्यः
षष्ठीसरस्यसरयोःसराणाम्
सप्तमीसरेसरयोःसरेषु
सम्बोधनहे सरहे सरौहे सराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कब्
कब्
kab
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कब् cl. 1. Ā. कबते, चकबे, कबिता, &c., to colour, tinge with various hues, Dhātup. x, 17; to praise, Vop. (cf. कव्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कब् {c1c} P. (कबति, कबित) 1 To colour. --2 To praise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
न-कबेसमास: न + कब् नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कब् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कब (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कब् + अच् | कब (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कब् + अच्
सरसर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | सर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नकबे 📚न 📚कब् ➤ न (निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक,…) + कब् (प्रशंसा करना, स्तुति करना, रंग देना, रंगना)
संस्कृत: वर्णे

सर 📚 ➤ जाने वाला, गतिशील
संस्कृत: कृत्रिमपद्माकरः · पर्याय: कासार, सरसी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कब् 📚cl. 1. Ā. कबते, चकबे, कबिता, &c., to colour, tinge with various hues, …🔵🟣
सर 📚बड़ा जलाशय । ताल । तालाब🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • न-कबे = न + कबे नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • सर: सृ + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬