🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:33:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नड

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नड

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नड

अर्थ: अच्, लस्य डत्वम्" नरकुल का एक भेद

संस्कृत: नडः · पर्याय: धमन, पोटगल

व्युत्पत्ति: नल् + अच्, लस्य डत्वम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नड (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नड (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानडःनडौनडाः
द्वितीयानडम्नडौनडान्
तृतीयानडेननडाभ्याम्नडैः
चतुर्थीनडायनडाभ्याम्नडेभ्यः
पञ्चमीनडात् / नडाद्नडाभ्याम्नडेभ्यः
षष्ठीनडस्यनडयोःनडानाम्
सप्तमीनडेनडयोःनडेषु
सम्बोधनहे नडहे नडौहे नडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नड
नड
naḍa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नड or नळ, m. (L. also n.) a species of reed, Arundo Tibialis or Karka, RV.; AV.; ŚBr.; N. of a prince with the patr. Naiṣidha, ŚBr. (= Nala Naiṣadha Sch.); of a Nāga, L.; of a partic. tribe whose employment is making a sort of glass bracelet, W. (cf. नल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (525,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नडः --डं A species of reed. --डः N. of a tribe preparing a sort of bracelets. --Comp. --अगारं, --आगारं a hut of reeds. --प्राय a. abounding in reeds. --भक्तं a place abounding in reeds. --वनं a thicket of reeds. --संहतिः f. a collection or quantity of reeds.
नडः --डं A species of reed. --डः N. of a tribe preparing a sort of bracelets. --Comp. --अगारं, --आगारं a hut of reeds. --प्राय a. abounding in reeds. --भक्तं a place abounding in reeds. --वनं a thicket of reeds. --संहतिः f. a collection or quantity of reeds.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0606-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नड भ्रंशे चुरा० उभ० अक० सेट् । नाडयति ते अनीनडत् त । [] अणोपदेशत्वात् सति निमित्ते न णत्वम् प्रनाडयति ।
नड(ल) पु० नल--बन्धे अच् वा डस्य लः । १ गोत्रप्रवर्त्तक- र्षिभेदे पु० तस्य गोत्रापत्यम् नडादि० फक् । नाडायन तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री० । २ नलतृणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3952-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नड, क भ्रंशे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं- अकं-सेट् ।) क, नाडयति । भ्रंशोऽधःपतनम् । इति दुर्गादासः ॥
नडः, पुं, (नलतीति । नल + अच् । लस्य डत्वम् ।) नलतृणम् । इत्यमरः । २ । ४ । १६५ ॥ (यथा, वेदे । ६ । १३८ । ५ । “यथा नडं कशिपुने स्त्रियो भिन्दन्त्यश्मना ॥”) जातिभेदः । इति पुंनपुंसकसंग्रहटीकायां मथु- अथर्व्वरेशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-819-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नडनड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नड (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नड 📚 ➤ अच्, लस्य डत्वम्" नरकुल का एक भेद
संस्कृत: नडः · पर्याय: धमन, पोटगल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नड 📚or नळ, m. (L. also n.) a species of reed, Arundo Tibialis or Karka, R…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नड
नरकट (२.४.१६२) — धमन, पोटगल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नड: नल् + अच्, लस्य डत्वम् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें