🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:48:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नतजानु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नत-+जानु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जानु

अर्थ: घुटना

संस्कृत: ऊरुजङ्घयोः मध्यभागः, जानूरुसन्धिः · पर्याय: ऊरुपर्वन्, अष्टीवत्

व्युत्पत्ति: जन् + ञुण्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जानु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जानु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. जानु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जानु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजानुजानुनीजानूनि
द्वितीयाजानुजानुनीजानूनि
तृतीयाजानुनाजानुभ्याम्जानुभिः
चतुर्थीजानुने / जानवेजानुभ्याम्जानुभ्यः
पञ्चमीजानुनः / जानोःजानुभ्याम्जानुभ्यः
षष्ठीजानुनः / जानोःजानुनोः / जान्वोःजानूनाम्
सप्तमीजानुनि / जानौजानुनोः / जान्वोःजानुषु
सम्बोधनहे जानु / हे जानोहे जानुनीहे जानूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जानु
जानु
jānu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जानु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] जाँघ और पिंडली के मध्य का बाग । घुटना । उ॰—(क) श्याम की सुंदरताई । बडे विशाल जानु लौं पहुँचत यह उपमा मन भाई ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) जानु टेकि कपि भूमि न गिरा । उठा सँभारि बहुत रिस भरा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
जानु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ जानु, तुल॰फा॰जानू] जाँघ । रान । उ॰— बात है फाबत आक के मान है कदली विपरीत उठानु है ।... का न करै यह सौतिन के पर प्रान से प्यारी सुजान की जानु है ।—तोष (शब्द॰) ।
जानु ३ पु अव्य॰ [हिं॰ जानना] दे॰ जानो । उ॰—तरिवर फरे फरै फरहरी । फरे जानु इंद्रासन पुरी ।—जायसी (शब्द॰) ।
जानु संज्ञा पुं॰ [फा॰ जानु] जंघा । जाँघ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जानु n. (rarely m., MBh. iv, 1115; Rājat. iii, 345) the knee, RV. x, 15, 6; AV. ix f.; VS. &c. (˚नुभ्याम् अवनिं-√ गम् ‘to fall to the ground on one's knees’, MBh. xiii, 935)
(as a measure of length) = 32 Aṅgulas, Śulbas.
जानु, [cf. γόνυ; Lat. genu; Goth. kniu; Germ. Knie.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (418,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जानु n. [जन्-ञुण्] The knee; जानुभ्यामवनिं गत्वा kneeling (or falling on one's knees) on the ground. --Comp. --दघ्न a. reaching to, as high as, the knees, knee-deep. --फलकं, --मंडलं the knee-pan. --विजानु n. a peculiar position in fighting (contracting and extending the knees). --संधिः the knee-joint.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0512-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जानु न० जन--ञुण् । ऊरुजङ्घयोर्मध्यभागे (आंटु) स्वार्थे क अत्रैवार्थे अमरः । “निगृह्य पारीमुभयेन जानुनोः” माघः । “ऊरू अरत्नीं जानुनीं विशोमेऽङ्गानि सर्वतः” यजु० २७८ “जानुकपिच्छे चतुरङ्गुले च” वृ० स० ५८ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3113,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जानु, क्ली, (जायते इति । जन् “दॄसनिजनिचरि- चटिभ्यो ञुण् ।” उणां १ । ३ । इति ञुण् ।) ऊरुजङ्घयोर्म्मध्यभागः । हाँटु इति भाषा ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ३२ । ३९ । “तस्य जानु ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना ॥”) तत्पर्य्ययायः । ऊरुपर्व्व २ अष्ठीवत् ३ अष्ठी- वान् ४ । इत्यमरः । २ । ६ । ७२ ॥ चक्रिका ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-531-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जानु" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नत-जानुसमास: नत + जानु तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: जानु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जानु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | जानु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नतजानु 📚नत 📚जानु ➤ नत (झुका हुआ, प्रणत, झुकने वाला, रुझान वाला) + जानु (घुटना)
संस्कृत: ऊरुजङ्घयोः मध्यभागः, जानूरुसन्धिः · पर्याय: ऊरुपर्वन्, अष्टीवत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नत 📚मुड़ा हुआ । टेढ़ा🟠🔵🟣🟢🟤
जानु 📚जाँघ और पिंडली के मध्य का बाग । घुटना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नत
टेढ़ा (३.१.७०) — अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुंचित, आविद्ध, कुटिल, भुग्न
जानु
घुटना (२.६.७३) — ऊरुपर्व, अष्ठीवत्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नतजानु = नत + जानु तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें