🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:33:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जानु
jānu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जानु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] जाँघ और पिंडली के मध्य का बाग । घुटना । उ॰—(क) श्याम की सुंदरताई । बडे विशाल जानु लौं पहुँचत यह उपमा मन भाई ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) जानु टेकि कपि भूमि न गिरा । उठा सँभारि बहुत रिस भरा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
जानु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ जानु, तुल॰फा॰जानू] जाँघ । रान । उ॰— बात है फाबत आक के मान है कदली विपरीत उठानु है ।... का न करै यह सौतिन के पर प्रान से प्यारी सुजान की जानु है ।—तोष (शब्द॰) ।
जानु ३ पु अव्य॰ [हिं॰ जानना] दे॰ जानो । उ॰—तरिवर फरे फरै फरहरी । फरे जानु इंद्रासन पुरी ।—जायसी (शब्द॰) ।
जानु संज्ञा पुं॰ [फा॰ जानु] जंघा । जाँघ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जानु n. (rarely m., MBh. iv, 1115; Rājat. iii, 345) the knee, RV. x, 15, 6; AV. ix f.; VS. &c. (˚नुभ्याम् अवनिं-√ गम् ‘to fall to the ground on one's knees’, MBh. xiii, 935)
(as a measure of length) = 32 Aṅgulas, Śulbas.
जानु, [cf. γόνυ; Lat. genu; Goth. kniu; Germ. Knie.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (418,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जानु n. [जन्-ञुण्] The knee; जानुभ्यामवनिं गत्वा kneeling (or falling on one's knees) on the ground. --Comp. --दघ्न a. reaching to, as high as, the knees, knee-deep. --फलकं, --मंडलं the knee-pan. --विजानु n. a peculiar position in fighting (contracting and extending the knees). --संधिः the knee-joint.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0512-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जानु न० जन--ञुण् । ऊरुजङ्घयोर्मध्यभागे (आंटु) स्वार्थे क अत्रैवार्थे अमरः । “निगृह्य पारीमुभयेन जानुनोः” माघः । “ऊरू अरत्नीं जानुनीं विशोमेऽङ्गानि सर्वतः” यजु० २७८ “जानुकपिच्छे चतुरङ्गुले च” वृ० स० ५८ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3113,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जानु, क्ली, (जायते इति । जन् “दॄसनिजनिचरि- चटिभ्यो ञुण् ।” उणां १ । ३ । इति ञुण् ।) ऊरुजङ्घयोर्म्मध्यभागः । हाँटु इति भाषा ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ३२ । ३९ । “तस्य जानु ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना ॥”) तत्पर्य्ययायः । ऊरुपर्व्व २ अष्ठीवत् ३ अष्ठी- वान् ४ । इत्यमरः । २ । ६ । ७२ ॥ चक्रिका ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-531-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जानु" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें