🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऊरु
ūru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊरु संज्ञा पुं॰ [सं॰] जानु । जंघा । रान । उ॰—रोक सकता हूँ ऊरूओं के बल से ही उसे, टूटे भी लगाम यदि मेरी कभी भूले से । —साकेत, पृ॰ ७३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊरु उस्, m. [the f. may be ऊ at the end of compounds in comparison, Pāṇ. iv, 1, 69], (fr. √ ऊर्णु, Uṇ. i, 31) the thigh, shank, RV.; AV.; VS.; TS.; ŚBr.; MBh.; Mn. &c.
N. of an Āṅgirasa and author of a Vedic hymn
N. of a son of Manu Cākṣuṣa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (221,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊरुः (m.) [ऊर्णु-कर्मणि कु नुलोपश्च Uṇ. 1. 30] The thigh; ऊरू तदस्य यद्वैश्यः Rv. 10. 90. 12; Ms. 1. 31, 87; R. 12. 88; (at the end of fem. compounds the form is ˚रुः or ˚रूः, but more usually the latter; रंभोरूः, वामोरूः, करभोरु Voc). --Comp. --अष्ठीवं thigh and knee. --उद्भव a. born or sprung from the thigh; V. 1. 3. --ग्लानिः f. weakness of the thigh. --ग्राहः = ˚स्तंभः q. v. --ज, --जन्मन्, --संभव a. sprung from the thigh. (--m.) a Vaiśya. --दघ्न, --द्वयस, --मात्र a. as high as or reaching the thighs, knee-deep. --पर्वन् m. n. the knee. --फलकं the thighbone, hip-bone. --भिन्न a. having a rent in the thigh; see P. IV. 1. 52. --स्तंभः paralysis of the lower extremities, rheumatism of the thigh. --(भा) the plantain tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0345-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊरु पु० ऊर्णूयते आच्छाद्यते ऊर्णु--कर्मणि कु नुलोपश्च । जानूपरिभागे तस्य वस्त्रादिभिराच्छादनीयत्वात् तथात्वम् । “निशान्तनारीपरिधानधूननस्फुटागसाप्यूरुषुलोलचक्षुषः” “करभकरोरुभिरूरुभिर्दधानैः” माघः । “कदली कदली, करभः करभः करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितये न बिभर्त्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः” प्रसन्नरा० । “धात्रीकराभ्यां करमोपमोरुः” “भुजमूर्द्धोरुबाहुल्या- देकोऽपि धनदानुजः” रघुः अस्य उपमानपूर्व्वकत्वे उत्त- रपदस्थस्य बहु० स० स्त्रियाम् ऊङ् । करभोरूः “करभोरु! रतिप्राज्ञे द्वितीये पञ्चमेऽप्यहम्” विद्यासुन्द० संहितश- फलक्षणवामपूर्वकस्यापि ऊङ् । संहितोरूः सम्यघितो- रुका इत्यर्थः शफाविव संश्लिष्टौ ऊरू यस्याः शफोरूः । लक्षणयुक्तावूरू यस्याः लक्षणोरूः । वामौ मनोहरौ ऊरू यस्याः वामोरूः “त्रस्यन्तो चलशफरीविघट्टितो- रुर्वामोरूरतिशयमाप विभ्रमस्य” किरा० । सहितसह- पूर्व्वकस्यापि तादृशस्य ऊङ् । सहितौ हितयुतौ ऊरू यस्याः सहितीरूः । भारं सहेते सहावूरू यस्याः सहोरूः । ऊरौ भवः शरीराबयवत्वात् यत् । ऊरव्य ऊरुभवे वैश्ये पुंस्त्री तद्भवमात्रे त्रि० । स्वाङ्गतयाऽस्मात् निष्ठान्तात् बहु० स स्त्रियां ङीष् । ऊरुभिन्नी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1385,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊरुः, पुं, (ऊर्णूयते आच्छाद्यते इति । ऊर्णू + (ऊर्णोतेर्नुलोपः । १ । ३१ । इति उणादिसूत्रेण कर्म्मणि कुः नुलोपश्च ।) जानूपरिभागः । उरत् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सक्थि २ । इत्यमरः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । “भुवनत्रितये न बिभर्त्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः” । “भुजमूर्द्ध्वोरुबाहुल्यादेकोऽपि धनदानुजः” । इति रघुः । १२ । ८८ । तथा मनुः । १ । ३१ । “लोकानान्तु विवृद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-279-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऊरु" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें