🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:51:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नदीजः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नदीजः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नदीजः

अर्थ: जलोत्पन्न

व्युत्पत्ति: नदी-ज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नदीज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नदीज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानदीजःनदीजौनदीजाः
द्वितीयानदीजम्नदीजौनदीजान्
तृतीयानदीजेननदीजाभ्याम्नदीजैः
चतुर्थीनदीजायनदीजाभ्याम्नदीजेभ्यः
पञ्चमीनदीजात् / नदीजाद्नदीजाभ्याम्नदीजेभ्यः
षष्ठीनदीजस्यनदीजयोःनदीजानाम्
सप्तमीनदीजेनदीजयोःनदीजेषु
सम्बोधनहे नदीजहे नदीजौहे नदीजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नदीज
नदीज
nadīja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नदीज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काला सुरमा ।
२. सेधा नमक ।
३. अर्जुन वृक्ष ।
४. समुद्रफल ।
५. महाभारत के अनुसार भीष्म जो गंगा के गर्भ से उत्पन्न हुए थे ।
६. कमल (को॰) ।
नदीज २ वि॰ जो नदी से उत्पन्न हुआ हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नदी—ज mfn. r˚-born, coming from a r˚ (horses), MBh.
नदी—ज m. patr. of Bhīṣma, ib.
N. of plants (Terminalia Arjuna, Barringtonia Acutangula, Lablab Vulgaris, or a species of reed = यावनाल-शर), L.
antimony, Suśr.
नदी—ज n. a lotus, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (526,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नदीज पु० नद्याः तत्समीपे जायते जन--ड ७ त० । १ अर्ज्जु- नवृक्षे रत्नसा० । २ यावनालशरे ३ हिज्जलवृक्षे राजनि० । ४ स्रोतोऽञ्जने न० हेमच० । ५ नदीजातमात्रे त्रि० ६ भीञ्जे पु० “नदीज! लङ्केशवनारिकेतुः” भा० वि० ३९ अ० । “विदतुर्यमुत्तममशेषपरिषदि नदीजधर्मजौ” माघः । ७ अग्निमन्यवृक्षे स्त्री राजनि० ८ निष्पावभेदे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3957,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नदीजं, क्ली, (नद्या जायते इति । जन + डः ।) स्रोतोऽञ्जनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “स्रोतोऽञ्जनं नदीजञ्च कृष्णं स्रोतोजलाञ्जनम् ॥”)
नदीजः, पुं, (नद्या जायते इति । जन + डः ।) अज्जुनवृक्षः । इति रत्नमाला ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “धन्वी धनञ्जयः पार्थो नदीजः ककुभोऽर्ज्जुनः ॥”) यावनालशरः । हिज्जलवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥ (विटमाक्षिकः । इति हेमचन्द्रः । ४ । १२१ ॥ यथा, सुश्रुते उत्तरतन्त्रे । १७ । “नदीजशिम्बीकटुकान्यथाञ्जनं मनःशिला द्वे च निशे यकृद्रसे ॥” नृपतिविशेषः । यथा, महाभारते । ५ । ४ । १९ । “सुरारिश्च नदीजश्च कर्णवेष्टश्च पार्थिवः ॥” भीष्मः । गङ्गागर्भजातत्वात् तथात्वम् । यथा, तत्रैव । ५ । १४८ । ३२ । “अयन्तु धर्म्मज्ञतया महात्मा न राज्यकामो नृवरो नदीजः ॥”) नदीजाते, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । ७ । १०२ । ८ । “पार्व्वतीयैर्नदीजैश्च सैन्धवैश्च महाहयैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-821-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नदीजःनदीज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नदीजः 📚 ➤ जलोत्पन्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नदीज 📚काला सुरमा🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें