🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:47:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नदीज
nadīja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नदीज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काला सुरमा ।
२. सेधा नमक ।
३. अर्जुन वृक्ष ।
४. समुद्रफल ।
५. महाभारत के अनुसार भीष्म जो गंगा के गर्भ से उत्पन्न हुए थे ।
६. कमल (को॰) ।
नदीज २ वि॰ जो नदी से उत्पन्न हुआ हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नदी—ज mfn. r˚-born, coming from a r˚ (horses), MBh.
नदी—ज m. patr. of Bhīṣma, ib.
N. of plants (Terminalia Arjuna, Barringtonia Acutangula, Lablab Vulgaris, or a species of reed = यावनाल-शर), L.
antimony, Suśr.
नदी—ज n. a lotus, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (526,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नदीज पु० नद्याः तत्समीपे जायते जन--ड ७ त० । १ अर्ज्जु- नवृक्षे रत्नसा० । २ यावनालशरे ३ हिज्जलवृक्षे राजनि० । ४ स्रोतोऽञ्जने न० हेमच० । ५ नदीजातमात्रे त्रि० ६ भीञ्जे पु० “नदीज! लङ्केशवनारिकेतुः” भा० वि० ३९ अ० । “विदतुर्यमुत्तममशेषपरिषदि नदीजधर्मजौ” माघः । ७ अग्निमन्यवृक्षे स्त्री राजनि० ८ निष्पावभेदे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3957,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नदीजं, क्ली, (नद्या जायते इति । जन + डः ।) स्रोतोऽञ्जनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “स्रोतोऽञ्जनं नदीजञ्च कृष्णं स्रोतोजलाञ्जनम् ॥”)
नदीजः, पुं, (नद्या जायते इति । जन + डः ।) अज्जुनवृक्षः । इति रत्नमाला ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “धन्वी धनञ्जयः पार्थो नदीजः ककुभोऽर्ज्जुनः ॥”) यावनालशरः । हिज्जलवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥ (विटमाक्षिकः । इति हेमचन्द्रः । ४ । १२१ ॥ यथा, सुश्रुते उत्तरतन्त्रे । १७ । “नदीजशिम्बीकटुकान्यथाञ्जनं मनःशिला द्वे च निशे यकृद्रसे ॥” नृपतिविशेषः । यथा, महाभारते । ५ । ४ । १९ । “सुरारिश्च नदीजश्च कर्णवेष्टश्च पार्थिवः ॥” भीष्मः । गङ्गागर्भजातत्वात् तथात्वम् । यथा, तत्रैव । ५ । १४८ । ३२ । “अयन्तु धर्म्मज्ञतया महात्मा न राज्यकामो नृवरो नदीजः ॥”) नदीजाते, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । ७ । १०२ । ८ । “पार्व्वतीयैर्नदीजैश्च सैन्धवैश्च महाहयैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-821-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें