🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:27:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नन्दि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नन्दि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नन्दि

अर्थ: आनन्दित, हृष्ट, प्रसन्न, खुश

व्युत्पत्ति: नन्द् + णिनि, नन्द् + णिच् + णिनि वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नन्दिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नन्दिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. नन्दिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. नन्दी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. नन्द् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नन्दिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानन्दिनन्दिनीनन्दीनि
द्वितीयानन्दिनन्दिनीनन्दीनि
तृतीयानन्दिनानन्दिभ्याम्नन्दिभिः
चतुर्थीनन्दिनेनन्दिभ्याम्नन्दिभ्यः
पञ्चमीनन्दिनःनन्दिभ्याम्नन्दिभ्यः
षष्ठीनन्दिनःनन्दिनोःनन्दिनाम्
सप्तमीनन्दिनिनन्दिनोःनन्दिषु
सम्बोधनहे नन्दिन् / हे नन्दिहे नन्दिनीहे नन्दीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नन्दिन्
नन्दिन्
nandin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नन्दिन् mfn. (initial न् cannot be cerebralized g. क्षुभ्नादि) rejoicing, gladdening (ifc.), MBh.; Kāv.
delighting in, liking, ib.
नन्दिन् m. son (ifc.; cf. भास्कर-न्˚)
the speaker of a prologue (cf. नान्दिन्, L.)
N. of sev. plants (the Indian fig-tree, Thespesia Opulneoides &c.), L.
a partic. form of temple, Var. (cf. ˚न्दि-वर्धन)
N. of an attendant of Śiva, MBh.; Hariv. &c. (cf. नन्दि, ˚न्दीश, ˚न्दिकेश्वर)
of Śiva's bull, W.
of sev. authors, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (527,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नंदिन् a. [नंद्-णिनि] 1 Happy, pleased, glad, delighted. --2 Making happy, gladdening, giving delight; U. 3. 14. --3 Delighting in, liking. --m. 1 A son. --2 The speaker of a prelude or benediction in a drama. --3 N. of the doorkeeper of Śiva, his chief attendant, or of the bull which he rides; लतागृहद्वारगतोऽथ नंदी Ku. 3. 41; Māl. 1. 1. --4 An epithet of Viṣṇu. --5 The Indian fig-tree. --नी 1 A daughter; U. 1. 9. --2 A husband's sister --3 A fabulous cow, daughter of Surabhi, yielding all desires (कामधेनु) and in the possession of the sage Vasiṣṭha; अनिंद्या नंदिनी नाम धेनुराववृते वनात् R. 1. 82, 2. 69. --4 An epithet of the Ganges. --5 The holy basil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दिन् त्रि० नन्दते नन्द--णिनि । १ हर्षयुक्ते २ शालङ्कायने शिलादिपुत्रे च शिवद्वारपाले पु० ३ मुनिभेदे नन्दीश्वरशब्दे दृश्यम् । स च शालङ्कायनमुनिपुत्रः यथा “अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे! । तप्यतस्तस्य तु मुने- रीश्वरेण सभं सुतम् । तं प्राप्स्यामि परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः । सुन्दरन्तु परं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखा- वहम् । शालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः । प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पार्श्वमास्थितम् । माया- योगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् । रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः । सत्वं न ज्ञायते जातं तस्यैवाराधने स्थितः । अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवा- [] ज्ञया मनिम् । उत्तिष्ठ मुनिशार्दूल! सफलस्ते मनोरथः । त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि म प्रभो! । त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् प्राप्स्या- मीति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन । विचार्य्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव हि” वराहपु० । स एव कल्पान्तरे शिवांशजः शिलादमुनेः पुत्रः । यथा “जजाप रुद्रमनिशं यत्र नन्दी महागणः । प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक् । दत्त्वा चात्मसमानत्वं मृत्युबञ्चनमेव च । अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम धर्मवित् । आराधयन् महादेवं पुत्रार्थं धृषभध्वजम् । तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वकृत् । शर्वः सो- मोऽघ विधृतो वरदोऽस्मीत्यभाषत । स वब्रे वरमीशानं वरेण्यं गिरिजापतिम् । अयोनिजं मृत्युहीनं त्वया चैवोमया समम् । तथास्त्वित्याह भगवान् देव्या सह महेश्वरः । पश्यतस्तस्य विप्रर्षेरन्तर्धानं गतो विभुः । ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो घर्मवित्तमः । चकर्ष लाङ्गलेनोर्वीं भित्त्वाऽदृश्यत शोभनः । संवर्त्तकानल- प्रख्यः कुमारः प्रहसन्निव । रूपलावण्यसम्पन्नस्तेजसा भासयन् दिशम् । कुमारतुल्योऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा । शिलादं तात तातेति प्राह नन्दी पुनःपुनः । तं दृष्ट्वा नन्दिनं जातं शिलादः परिषस्वजे । मुनिभ्यो दर्शयामास ये तदाश्रमवासिनः” कूर्मपु० ४० अ० । “लता- गृहद्वारगतोऽथ नन्दी” कुमा० । ३ शिवगणविशेषे । स च त्रिविधः यथा “आद्यः कनकनन्दी च गिरिकाख्यो द्वितीयकः । सोमनन्दी तृतीयस्तु विज्ञेया नन्द्रिनस्त्रयः” वह्निपु० । ४ गर्दभाण्डवृक्षे ५ धववृक्षे च मेदि० । ६ विष्णौ च “भगवान् भगहा नन्दी वनमाली हलायुधः” विष्णुस० आनन्दीति पाठान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3962-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नन्दिनन्दिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नन्दिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | नन्दिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नन्दि 📚 ➤ आनन्दित, हृष्ट, प्रसन्न, खुश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नन्दिन् 📚mfn. (initial न् cannot be cerebralized g. क्षुभ्नादि) rejoicing, glad…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नन्दि: नन्द् + णिनि, नन्द् + णिच् + णिनि वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬