🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:59:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नन्दिन्
nandin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नन्दिन् mfn. (initial न् cannot be cerebralized g. क्षुभ्नादि) rejoicing, gladdening (ifc.), MBh.; Kāv.
delighting in, liking, ib.
नन्दिन् m. son (ifc.; cf. भास्कर-न्˚)
the speaker of a prologue (cf. नान्दिन्, L.)
N. of sev. plants (the Indian fig-tree, Thespesia Opulneoides &c.), L.
a partic. form of temple, Var. (cf. ˚न्दि-वर्धन)
N. of an attendant of Śiva, MBh.; Hariv. &c. (cf. नन्दि, ˚न्दीश, ˚न्दिकेश्वर)
of Śiva's bull, W.
of sev. authors, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (527,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नंदिन् a. [नंद्-णिनि] 1 Happy, pleased, glad, delighted. --2 Making happy, gladdening, giving delight; U. 3. 14. --3 Delighting in, liking. --m. 1 A son. --2 The speaker of a prelude or benediction in a drama. --3 N. of the doorkeeper of Śiva, his chief attendant, or of the bull which he rides; लतागृहद्वारगतोऽथ नंदी Ku. 3. 41; Māl. 1. 1. --4 An epithet of Viṣṇu. --5 The Indian fig-tree. --नी 1 A daughter; U. 1. 9. --2 A husband's sister --3 A fabulous cow, daughter of Surabhi, yielding all desires (कामधेनु) and in the possession of the sage Vasiṣṭha; अनिंद्या नंदिनी नाम धेनुराववृते वनात् R. 1. 82, 2. 69. --4 An epithet of the Ganges. --5 The holy basil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दिन् त्रि० नन्दते नन्द--णिनि । १ हर्षयुक्ते २ शालङ्कायने शिलादिपुत्रे च शिवद्वारपाले पु० ३ मुनिभेदे नन्दीश्वरशब्दे दृश्यम् । स च शालङ्कायनमुनिपुत्रः यथा “अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे! । तप्यतस्तस्य तु मुने- रीश्वरेण सभं सुतम् । तं प्राप्स्यामि परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः । सुन्दरन्तु परं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखा- वहम् । शालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः । प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पार्श्वमास्थितम् । माया- योगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् । रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः । सत्वं न ज्ञायते जातं तस्यैवाराधने स्थितः । अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवा- [] ज्ञया मनिम् । उत्तिष्ठ मुनिशार्दूल! सफलस्ते मनोरथः । त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि म प्रभो! । त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् प्राप्स्या- मीति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन । विचार्य्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव हि” वराहपु० । स एव कल्पान्तरे शिवांशजः शिलादमुनेः पुत्रः । यथा “जजाप रुद्रमनिशं यत्र नन्दी महागणः । प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक् । दत्त्वा चात्मसमानत्वं मृत्युबञ्चनमेव च । अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम धर्मवित् । आराधयन् महादेवं पुत्रार्थं धृषभध्वजम् । तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वकृत् । शर्वः सो- मोऽघ विधृतो वरदोऽस्मीत्यभाषत । स वब्रे वरमीशानं वरेण्यं गिरिजापतिम् । अयोनिजं मृत्युहीनं त्वया चैवोमया समम् । तथास्त्वित्याह भगवान् देव्या सह महेश्वरः । पश्यतस्तस्य विप्रर्षेरन्तर्धानं गतो विभुः । ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो घर्मवित्तमः । चकर्ष लाङ्गलेनोर्वीं भित्त्वाऽदृश्यत शोभनः । संवर्त्तकानल- प्रख्यः कुमारः प्रहसन्निव । रूपलावण्यसम्पन्नस्तेजसा भासयन् दिशम् । कुमारतुल्योऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा । शिलादं तात तातेति प्राह नन्दी पुनःपुनः । तं दृष्ट्वा नन्दिनं जातं शिलादः परिषस्वजे । मुनिभ्यो दर्शयामास ये तदाश्रमवासिनः” कूर्मपु० ४० अ० । “लता- गृहद्वारगतोऽथ नन्दी” कुमा० । ३ शिवगणविशेषे । स च त्रिविधः यथा “आद्यः कनकनन्दी च गिरिकाख्यो द्वितीयकः । सोमनन्दी तृतीयस्तु विज्ञेया नन्द्रिनस्त्रयः” वह्निपु० । ४ गर्दभाण्डवृक्षे ५ धववृक्षे च मेदि० । ६ विष्णौ च “भगवान् भगहा नन्दी वनमाली हलायुधः” विष्णुस० आनन्दीति पाठान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3962-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬