🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:19:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नभध्वज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नभ-+ध्वज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्वज

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्वज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ध्वज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. ध्वज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ध्वज् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमध्वजतात् / ध्वजताद् / ध्वजतुध्वजताम्ध्वजन्तु
मध्यमध्वज / ध्वजतात् / ध्वजताद्ध्वजतम्ध्वजत
उत्तमध्वजानिध्वजावध्वजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ध्वजति · लिट्: दध्वाज · लुट्: ध्वजिता · लृट्: ध्वजिष्यति · लोट्: ध्वजतात् · लङ्: अध्वजत् · विधिलिङ्: ध्वजेत् · आशीर्लिङ्: ध्वज्यात् · लुङ्: अध्वजीत् · लृङ्: अध्वजिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ध्वजन · ण्वुल्: ध्वाजकः · तृच्: ध्वजिता · ण्यत्: ध्वाज्यः · तव्य: ध्वजितव्यः · अनीयर्: ध्वजनीयः · क्त: ध्वजितः · क्तवतु: ध्वजितवान् · शतृ: ध्वजन् · स्य-शतृ: ध्वजिष्यन् · क्त्वा: ध्वजित्वा · ल्यप्: प्रध्वज्य · तुमुन्: ध्वजितुम् · णमुल्: ध्वाजम् · घञ्: ध्वागः · क्तिन्: ध्वक्ति · क्वसु: दध्वज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्वज्
ध्वज्
dhvaj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ध्वज् or ध्वञ्ज् cl. 1. P. ध्वजति, ध्वञ्जति, to go, move, Dhātup. vii, 44; 45 (prob. Nom. fr. next).
2. ध्वज् (in कृत-ध्वज्), banner (fr. धू + अज्?).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वज् {c1c} P. (ध्वजति) To go, move.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नभ-ध्वजसमास: नभ + ध्वज् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ध्वज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ध्वज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ध्वज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नभध्वज 📚नभ 📚ध्वज् ➤ नभ (अच् श्रावण मास) + ध्वज् (जाना)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नभ 📚पंच तत्व में से एक । आकाश । आसमान । पर्या॰—आकाश । गगन । ब्योम🟠🔵🟣🟢🟤
ध्वज् 📚or ध्वञ्ज् cl. 1. P. ध्वजति, ध्वञ्जति, to go, move, Dhātup. vii, 44; 4…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नभध्वज = नभ + ध्वज तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें