🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:16:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नभस्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नभस्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नभस्य

अर्थ: यत् भाद्रपद का महीना

संस्कृत: भाद्रपदमासः · पर्याय: प्रौष्ठपद, भाद्र, भाद्रपद

व्युत्पत्ति: नभस् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नभस्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नभ (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. नभ (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. नभस्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नभस्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानभस्यःनभस्यौनभस्याः
द्वितीयानभस्यम्नभस्यौनभस्यान्
तृतीयानभस्येननभस्याभ्याम्नभस्यैः
चतुर्थीनभस्यायनभस्याभ्याम्नभस्येभ्यः
पञ्चमीनभस्यात् / नभस्याद्नभस्याभ्याम्नभस्येभ्यः
षष्ठीनभस्यस्यनभस्ययोःनभस्यानाम्
सप्तमीनभस्येनभस्ययोःनभस्येषु
सम्बोधनहे नभस्यहे नभस्यौहे नभस्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नभस्य
नभस्य
nabhasya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नभस्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भादों का महीना ।
२. हरिवंश के अनुसार स्वरोचिष मनु के एक पुत्र का नाम ।
नभस्य २ वि॰ कुहरेवाला । वाष्पमय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नभस्य᳙ mfn. foggy, misty, ŚāṅkhŚr.
नभस्य᳙ m. N. of a month in the rainy season (= भाद्र, August-September), VS.; ŚBr.; Hariv. &c.
of a son of Manu Svārociṣa or of the 3rd Manu, Hariv.
of Śiva, Śivag.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (527,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नभस्य a. Vapoury, foggy. --स्यः N. of the month Bhādrapada (corresponding to August-September); R. 9. 54, 12. 29, 17. 41.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0608-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नभस्य पु० नभसे मेघाय उदकाय वा साधु यत् । १ भाद्रप- दमासे नभःशब्दे उदा० । “प्रथमा च द्वितीया च नभस्ये मासि निग्दिता” वसिष्ठः । “अथ नभस्य इव त्रिद- शायुषम्” रघुः । २ स्वारोचिषमनोः पुत्रभेदे “प्रथितश्च नभस्यश्च नभ ऊर्जस्तथैव च” हरिवं० ७ अ० तत्पुत्रोक्तौ नभसि गगने भवः यत् । ३ गगनभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3965,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नभस्यः, पुं, (नभसे मेधाय साधुः । नभस् + “तत्र साधुः ।” ४ । ४ । ९८ । इति यत् ।) भाद्र- मासः । इत्यमरः । १ । ४ । १७ ॥ (यथा, हरिवंशे । १५२ । १ । “नभो नभस्येऽथ निरीक्ष्य मासि कामस्तदा तोयदवृन्दकीर्णम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-827-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नभस्यनभस्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नभ (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | नभ (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नभस्य 📚 ➤ यत् भाद्रपद का महीना
संस्कृत: भाद्रपदमासः · पर्याय: प्रौष्ठपद, भाद्र, भाद्रपद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नभस्य 📚भादों का महीना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नभस्य
भाद्रपद के (१.४.१८) — प्रौष्ठपद, भाद्र, भाद्रपद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नभस्य = नभ + स्य तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें