🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:03:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नरसार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नरसार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नरसार

अर्थ: नर (मनुष्य, पुमान् पुरुष) + सार (सत्, सत्त्व)

अंग्रेज़ी: sal ammoniac, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नरसार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नरसार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानरसारःनरसारौनरसाराः
द्वितीयानरसारम्नरसारौनरसारान्
तृतीयानरसारेणनरसाराभ्याम्नरसारैः
चतुर्थीनरसारायनरसाराभ्याम्नरसारेभ्यः
पञ्चमीनरसारात् / नरसाराद्नरसाराभ्याम्नरसारेभ्यः
षष्ठीनरसारस्यनरसारयोःनरसाराणाम्
सप्तमीनरसारेनरसारयोःनरसारेषु
सम्बोधनहे नरसारहे नरसारौहे नरसाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नरसार
नरसार
narasāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नरसार संज्ञा पुं॰ [सं॰] नौसादर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नरसारः, पुं, (नरवत् शुद्धः सारो यत्र ।) बणिग्- द्रव्यविशेषः । नौसादर इति निशादल इति च भाषा । तस्य पर्य्यायः । यथा, रत्नमालायाम् । “द्विदलो गोपकः पिण्डो वोलो गन्धरसो रसः ॥” तस्य शुद्धिर्यथा, -- “नरसारो भवेच्छुद्धश्चूर्णतोये विपाचितः । दोलायन्त्रेण यत्नेन भिषग्भिर्योगसिद्धये ॥” इति सारचन्द्रिका [] स तु द्रव्यान्तरयोगेन महाद्रावको भवति यथा, “नरसारयवक्षारस्फटिकारित एव काचवकयन्त्रैः । बहुशः पात्यं सत्त्वं तद्धि महाद्रावकं नाम ॥” इति रत्नावली ॥ यथाच वैद्यकभैषज्यधन्वन्तरिग्रन्थे यकृत्प्लीहा- धिकारे । “वृषश्चित्रमपामार्गं चिञ्चा कुष्माण्डनाडिका । स्नुही तालस्य पुष्पाणि वर्षाभूर्वेतसन्तथा ॥ एतेषां क्षारमाहृत्य लिम्पाकस्वरसेन च । क्षालयित्वा क्षारतोयं वस्त्रपूतञ्च कारयेत् ॥ चण्डातपेन संशोष्य ग्राह्यन्तद्द्रवणोचितम् । एतस्य द्विपलं ग्राह्यं यवक्षारपलद्बयम् ॥ स्फटिकारिपलञ्चैव नरसारपलन्तथा । पलार्द्धं सैन्धवं ग्राह्यं टङ्गनं तोलकद्वयम् ॥ कासीसं तोलकञ्चैव मुद्राशङ्खञ्च तोलकम् । दारुमोचं कर्षकञ्च तोलं समुद्रफेनकम् ॥ सर्व्वमेकत्र सञ्चूर्ण्य वकयन्त्रेण साधयेत् । महाद्रावकमेतद्धि योज्यञ्च रसजारणे ॥ हन्ति गुल्मादिकान् रोगान् यकृत्प्लीहोदराणि च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-834-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "नरसार" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नरसारनरसार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नरसार 📚 ➤ नर (मनुष्य, पुमान् पुरुष) + सार (सत्, सत्त्व)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): sal ammoniac, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नरसार 📚नौसादर🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नरसार = नर + सार तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें