🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:30:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नर्मदः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नर्मदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नर्मदः

अर्थ: आह्लादकारी, आनन्ददायक

व्युत्पत्ति: नर्मन्-द

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नर्मद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नर्मद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानर्मदःनर्मदौनर्मदाः
द्वितीयानर्मदम्नर्मदौनर्मदान्
तृतीयानर्मदेननर्मदाभ्याम्नर्मदैः
चतुर्थीनर्मदायनर्मदाभ्याम्नर्मदेभ्यः
पञ्चमीनर्मदात् / नर्मदाद्नर्मदाभ्याम्नर्मदेभ्यः
षष्ठीनर्मदस्यनर्मदयोःनर्मदानाम्
सप्तमीनर्मदेनर्मदयोःनर्मदेषु
सम्बोधनहे नर्मदहे नर्मदौहे नर्मदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नर्मद
नर्मद
narmada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नर्मद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] दिल्लगीबाज । मसखरा । भाँड़ । हँसोड़ । विदूषक ।
नर्मद २ वि॰ आनंद देनेवाला । मनोरंजन करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्म—द mfn. causing mirth or pleasure, delightful, Naiṣ.
नर्म—द m. a jester, the companion of a person's sports or amusements, L.
N. of a man, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (530,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्म्मद त्रि० नर्भ ददाति दा--क ६ त० । १ केलिसचिवे मेदि० । २ पृक्वायां हेमच० । ३ नदीभेदे स्त्री मेदि० । सा च नदी कलिङ्गदेशस्य पश्चाद्देशे स्थिता अमरकण्टकपर्वतसन्निकृष्टा यथाह मत्स्यपु० १८५ अध्यायावधि १९० अ० पर्यन्ते तत्कथा दिङ्मात्रमत्र दर्श्यते । “मार्कण्डेय उवाच नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणा- शिनी । तारयेत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणे यन्मया श्रुतम् । तदे- तद्धि महाराज! तत्सर्वं कथयामि ते । पुण्या कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वाऽरण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा । त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् । सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्म- दम् । कलिङ्गदेशे पश्चार्द्धे पर्वतेऽमरकण्टके । पुण्ये [] च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा । सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । तपस्तप्त्वा महाराज! सिद्धिञ्च परमाङ्गताः । तत्र स्नात्वा नरो राजन्नियमस्थो जिते- न्द्रियः । उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम् । जलेश्वरे नरः स्नात्वा पिण्डं दत्त्वा यथाविधि । पितर- स्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसंप्लवम् । पर्वतस्य समन्तात्तु रुद्रकोटिः प्रतिष्ठिता । स्नात्वा यः कुरुते चार्चां गन्ध- माल्यानुलेपनैः । प्रीतस्तस्य भवेच्छर्वो रुद्रकोटिर्न सं- शयः । पश्चिमे पर्वतस्यान्ते स्वयं देवी महेश्वरः । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । पितृकार्यञ्च कुर्वीत विधिवन्नियतेन्द्रियः । तिलोदकेन तत्रैव तर्पयेत् पितृदेवताः । आसप्तमं कुलं तस्य स्वर्गे मोदेत पाण्डव! । षष्टिर्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । अप्सरोगण- संकीर्णे सिद्धचारणसेविते । दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्या- लङ्कारभूषितः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विपुले कुले । धनवान् दानशीलश्च धार्मिकश्चैव जायते । पुनः णरति तत्तीर्थं गमनं तत्र रोचते । कुलानि तारयेत् सप्त रुद्रलोकं स गच्छति । योजनानां शतं साग्रं श्रू- यते सरिदुत्तमा । विस्तारेख तु राजेन्द्र! योजनद्वय- मायता । षष्टिस्तीर्घसहस्राणि षधिः कोञ्चस्तथैव च । सर्वं तस्य समन्तात्तु तिष्ठतेऽमरकण्टके” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3980-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्म्मदः, पुं, (नर्म्म ददातीति । दा + कः ।) केलि- सचिवः । इति मेदिनी । दे, ३३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-834-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नर्मदःनर्मद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नर्मदः 📚 ➤ आह्लादकारी, आनन्ददायक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नर्मद 📚दिल्लगीबाज । मसखरा । भाँड़ । हँसोड़ । विदूषक🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नर्मद = नर्म + द तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬