🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:56:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नर्मद
narmada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नर्मद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] दिल्लगीबाज । मसखरा । भाँड़ । हँसोड़ । विदूषक ।
नर्मद २ वि॰ आनंद देनेवाला । मनोरंजन करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्म—द mfn. causing mirth or pleasure, delightful, Naiṣ.
नर्म—द m. a jester, the companion of a person's sports or amusements, L.
N. of a man, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (530,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्म्मद त्रि० नर्भ ददाति दा--क ६ त० । १ केलिसचिवे मेदि० । २ पृक्वायां हेमच० । ३ नदीभेदे स्त्री मेदि० । सा च नदी कलिङ्गदेशस्य पश्चाद्देशे स्थिता अमरकण्टकपर्वतसन्निकृष्टा यथाह मत्स्यपु० १८५ अध्यायावधि १९० अ० पर्यन्ते तत्कथा दिङ्मात्रमत्र दर्श्यते । “मार्कण्डेय उवाच नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणा- शिनी । तारयेत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणे यन्मया श्रुतम् । तदे- तद्धि महाराज! तत्सर्वं कथयामि ते । पुण्या कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वाऽरण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा । त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् । सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्म- दम् । कलिङ्गदेशे पश्चार्द्धे पर्वतेऽमरकण्टके । पुण्ये [] च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा । सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । तपस्तप्त्वा महाराज! सिद्धिञ्च परमाङ्गताः । तत्र स्नात्वा नरो राजन्नियमस्थो जिते- न्द्रियः । उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम् । जलेश्वरे नरः स्नात्वा पिण्डं दत्त्वा यथाविधि । पितर- स्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसंप्लवम् । पर्वतस्य समन्तात्तु रुद्रकोटिः प्रतिष्ठिता । स्नात्वा यः कुरुते चार्चां गन्ध- माल्यानुलेपनैः । प्रीतस्तस्य भवेच्छर्वो रुद्रकोटिर्न सं- शयः । पश्चिमे पर्वतस्यान्ते स्वयं देवी महेश्वरः । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । पितृकार्यञ्च कुर्वीत विधिवन्नियतेन्द्रियः । तिलोदकेन तत्रैव तर्पयेत् पितृदेवताः । आसप्तमं कुलं तस्य स्वर्गे मोदेत पाण्डव! । षष्टिर्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । अप्सरोगण- संकीर्णे सिद्धचारणसेविते । दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्या- लङ्कारभूषितः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विपुले कुले । धनवान् दानशीलश्च धार्मिकश्चैव जायते । पुनः णरति तत्तीर्थं गमनं तत्र रोचते । कुलानि तारयेत् सप्त रुद्रलोकं स गच्छति । योजनानां शतं साग्रं श्रू- यते सरिदुत्तमा । विस्तारेख तु राजेन्द्र! योजनद्वय- मायता । षष्टिस्तीर्घसहस्राणि षधिः कोञ्चस्तथैव च । सर्वं तस्य समन्तात्तु तिष्ठतेऽमरकण्टके” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3980-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्म्मदः, पुं, (नर्म्म ददातीति । दा + कः ।) केलि- सचिवः । इति मेदिनी । दे, ३३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-834-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें