🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:53:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नर्मदा
narmadā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नर्मदा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृक्का या असवर्ग नामक गंधद्रव्य ।
२. एक गंधर्व स्त्री जो सुंदरी, केतुमती और वसुदा की माता थी ।
३. मध्यप्रदेश की एक नदी जो अमरकंटक से निकलकर भड़ौंच के पास खंभात की खाडी़ में गिरती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्म—दा f. See नर्मदा.
नर्म-दा f. of -द (above), ‘pleasure-giver’, N. of a river (the modern Nerbudda), MBh. &c. (she is personified as the wife of Puru-kutsa and mother of Trasa-dasyu, or as a sister of the Ura-gas i.e. serpents, or as a daughter of the Soma-pas)
of a Gandharvī, R.
a kind of plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (530,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्म्मदा, स्त्री, (नर्म्म ददातीति । दा + कः । स्त्रियां टाप् ।) पृक्का । इति हेमचन्द्रः । ४ । १४९ ॥ नदीविशेषः । सा विन्ध्यपर्व्वतान्निःसृता पश्चिमे तमसानद्यां प्रविष्टा । तस्याः पर्य्यायः । रेवा २ मेकलकन्या ३ सोमसुता ४ । अस्या जलगुणाः । लघुत्वम् । शीतलत्वम् । सुपथ्यत्वम् । दाह- पित्तशमनत्वम् । वातदातृत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ * ॥ तस्या जलं दशभिर्म्मासैर्जीर्य्यति । यथा, -- “त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्तभिस्त्वथ यामुनम् । नार्म्मदं दशभिर्म्मासैर्गाङ्गं वर्षेण जीर्य्यति ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ तस्या उत्पत्तिमाहात्म्ये यथा, -- “नर्म्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद्विनिःसृता । तारयेत् सर्व्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ सर्व्वपापहरा नित्यं सर्व्वदेवनमस्कृता । संस्तुता देवगन्धर्व्वैरप्सरोभिस्तथैव च ॥” * ॥ तस्याः स्तवो यथा, -- “नमः पुण्यजले ! आद्ये ! नमः सागरगामिनि ! । नमस्ते पापशमनि ! नमो देवि ! वरानने ! ॥ नमोऽस्तु ते ऋषिगणसंघसेविते ! नमोऽस्तु ते शङ्करदेहनिःसृते ! । नमोऽस्तु ते धर्म्मभृतां वरप्रदे ! नमोऽस्तु ते सर्व्वपवित्रपावने ! ॥ यस्त्विदं पठते स्तोत्रं नित्यं शुद्धमना नरः । ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्त्रियो विजयी भवेत् ॥ वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रश्चैव शुभां गतिम् । अन्नार्थी लभते ह्यन्नं स्मरणादेव नित्यशः ॥ नर्म्मदां सेवते नित्यं स्वयन्देवो महेश्वरः । [] तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी ॥ नर्म्मदाया जलं पीत्वा अर्च्चयित्वा वृषध्वजम् । दुर्गतिञ्च न पश्यन्ति तस्य तीर्थप्रभावतः ॥ एतत्तीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् । सर्व्वपापविशुद्धात्मा व्रजते रुद्रमन्दिरम् ॥ जलप्रवेशं यः कुर्य्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप ! । हंसयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति ॥ यावच्चन्द्रश्च सूर्य्यश्च हिमवांश्च महोदधिः । गङ्गाद्याः सरितो यावत्तावत् स्वर्गे महीयते ॥ अनशनन्तु यः कुर्य्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप ! । गर्भवासे तु राजेन्द्र ! न पुनर्जायते नरः ॥” इति मात्स्ये १६५ । १६९ अध्यायौ ॥ सा च पुरुकुत्सभार्य्या । तस्याः स्मरणे विषनाशो भवति । यथा, “सकलपन्नगपतयश्च नर्म्मदायै वरं ददुः । यस्तेऽनुस्मरणसमवेतं नाम- ग्रहणं करिष्यति न तस्य सर्पविषं भविष्यतीति । अत्र च । “नर्म्मदायै नमः प्रातनर्म्मदायै नमो निशि । नमोऽस्तु नर्म्मदे तुभ्यं त्राहि मां विषसर्पतः ॥” इति विष्णुपुराणे । ४ । ३ । ९ -- १० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-835-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नर्मदा" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें