🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:38:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नर्मय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नर्म+य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नर्म

अर्थ: क्रीडा, विनोद, विलास, आमोद, प्रमोद, कामकेलि, केलिविहार

संस्कृत: क्रीडा · पर्याय: द्रव, केलि, परीहास, क्रीडा, लीला

व्युत्पत्ति: नृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नर्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नर्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. नर्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नर्मन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानर्मनर्मणीनर्माणि
द्वितीयानर्मनर्मणीनर्माणि
तृतीयानर्मणानर्मभ्याम्नर्मभिः
चतुर्थीनर्मणेनर्मभ्याम्नर्मभ्यः
पञ्चमीनर्मणःनर्मभ्याम्नर्मभ्यः
षष्ठीनर्मणःनर्मणोःनर्मणाम्
सप्तमीनर्मणिनर्मणोःनर्मसु
सम्बोधनहे नर्मन् / हे नर्महे नर्मणीहे नर्माणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

य

अर्थ: जाने वाला, गन्ता

व्युत्पत्ति: या + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायःयौयाः
द्वितीयायम्यौयान्
तृतीयायेनयाभ्याम्यैः
चतुर्थीयाययाभ्याम्येभ्यः
पञ्चमीयात् / याद्याभ्याम्येभ्यः
षष्ठीयस्यययोःयानाम्
सप्तमीयेययोःयेषु
सम्बोधनहे यहे यौहे याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नर्मन्
नर्मन्
narman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
हँसी-खेल के नाम (1.7.34) द्रव · केलि · परीहास · क्रीडा · लीला
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्मन् n. sport, play, amusement, pleasure, pastime, pleasantry, dallying, jest, joke, wit, humour, (˚माणि-√ कृ, to joke; ˚मणा ind. in jest, for sport), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (530,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नर्मन् n. [नॄ-मनिन्] 1 Sport, amusement, diversion, merriment, pleasure, amorous pastime or sport; जितकमले विमले परिकर्मय नर्मजनकमलकं मुखे Gīt. 12 (कौतुकजनक); R. 19. 28. --2 Jest, joke, humour, wit; नर्भप्रायाभिः कथाभिः K. 70 ‘jocular, humorous’. --Comp. --कीलः a husband. --गर्भ a. humorous, full of humour, witty. --(र्भः) a secret lover. --द a. delighting, making happy. --(दः) a jester (= नर्मसचिव q. v.). --दा N. of a river which rises in the Vindhya mountain, and falls into the gulf of Cambay. --द्युति a. bright with joy, cheerful, merry. (--तिः f.) enjoyment of a joke. --सचिवः, --सुहृद् m. ‘a pleasure-companion’, an associate of the amusements of a prince or a man of rank; इदं त्वैदंपर्यं यदुत [] नृपतेर्नर्मसचिवः सुतादानान्मित्रं भवतु Māl. 2. 7; तां याचते नरपतेर्नर्मसुहृन्नंदनो नृपमुखेन 1. 11; Śi. 1. 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0610-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नर्मन् न० नॄ--मनिन् । परिहासे अमरः । “न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति” भा० आ० १८२ अ० “नर्मपूर्वमनुपृष्ठ संस्थितः” रघुः । “सुहृत्प्रयुक्ता इव नर्मवादाः” काम० “त्रिदिनमिह न भिन्द्याद्ब्रह्मचर्यं न चास्या । हृदय- मननुरुध्य स्वेच्छया नर्म कुर्य्यात्” मल्लिनाथधृतकामशा- स्त्रम् “माधुर्यं नर्मविज्ञानं वाग्मिता चेति तद्गुणाः” द्वतीलक्षणे सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3982,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नर्मनर्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नर्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | नर्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
यय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नर्म 📚 ➤ क्रीडा, विनोद, विलास, आमोद, प्रमोद, कामकेलि, केलिविहार
संस्कृत: क्रीडा · पर्याय: द्रव, केलि, परीहास, क्रीडा, लीला

य 📚 ➤ जाने वाला, गन्ता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नर्मन् 📚n. sport, play, amusement, pleasure, pastime, pleasantry, dallying, je…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नर्मन्
हँसी-खेल के नाम (१.७.३४) — द्रव, केलि, परीहास, क्रीडा, लीला

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • य: या + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें