🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:02:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नलसेतु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नल-+सेतु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सेतु

अर्थ: मिट्टी का टीला, मेंड, किनारा, ऊँचा मार्ग, बांध

संस्कृत: पर्याय: आलि, वरण

अंग्रेज़ी: (fr. √ 1. सि) binding, who or what binds or fetters, RV.

व्युत्पत्ति: सि + तुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सेतु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सेतु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. सेतु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सेतु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासेतुसेतुनीसेतूनि
द्वितीयासेतुसेतुनीसेतूनि
तृतीयासेतुनासेतुभ्याम्सेतुभिः
चतुर्थीसेतुनेसेतुभ्याम्सेतुभ्यः
पञ्चमीसेतुनःसेतुभ्याम्सेतुभ्यः
षष्ठीसेतुनःसेतुनोःसेतूनाम्
सप्तमीसेतुनिसेतुनोःसेतुषु
सम्बोधनहे सेतु / हे सेतोहे सेतुनीहे सेतूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सेतु
सेतु
setu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाँध/पुल (2.1.15) आलि
बरना वृक्ष के नाम (2.4.25) वरुण · वरण · तिक्तशाक · कुमारक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेतु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बंधन । बँधाव ।
२. मिट्टी का ऊँचा पटाव जो कुछ दूर तक चला गया हो । बाँध । धुस्स ।
३. मेंड़ । डाँड़ ।
४. किसी नदी, जलाशय, गड्ढे, खाईं आदि के आर पार जाने का रास्ता जो लकड़ी, बाँस, लोहे आदि बिछाकर या पक्की जोड़ाई करके बना हो । पुल । उ॰—आवत जानि भानुकुल केतु । सरितन्ह जनक बँधाए सेतू ।—तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—बनाना ।—बाँधना ।उ॰—सेतु बाँधि कपि सेन जिमि उतरी सागर पारा ।—मानस, ७ ।६७ ।
५. सीमा । हदबंदी ।
६. मर्यादा । नियम या व्यवस्था । प्रतिबंध । उ॰—असुर मारि थापहिं सुरन्ह राखहिं निज श्रुतिसेतु । जग विस्तारहिं विशद जस, रामजनम कर हेतु ।—तुलसी (शब्द॰) ।
७. प्रणव । ओंकार ।
८. टीका या व्याख्या ।
९. वरुण वृक्ष । बरना ।
१०. एक प्राचीन स्थान ।
११. दुह्यु के एक पुत्र और बभ्रु के भाई का नाम ।
१२. संकीर्ण पर्वतीय मार्ग । सँकरा पहाड़ी रास्ता (को॰) ।
१३. वह मकान जिसमें धरनें छत के साथ लोहे की कीलों से जड़ी हो ।
१४. दे॰ सेतुबंध—४ ।
सेतु पु २ वि॰ [सं॰ श्वेत, प्रा॰ सेअ, अप॰ सेत्त]दे॰ श्वेत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेतु mfn. (fr. √ 1. सि) binding, who or what binds or fetters, RV.
सेतु m. a bond, fetter, ib.
a ridge of earth, mound, bank, causeway, dike, dam, bridge, any raised piece of ground separating fields (serving as a boundary or as a passage during inundations), RV. &c. &c.
Rāma's bridge (see सेतुबन्ध), BhP.
a landmark, boundary, limit (also fig. = ‘barrier, bounds’), Mn.; MBh. &c.
a help to the understanding of a text, an explanatory commentary (also N. of various commentaries), Cat.
an established institution, fixed rule, MW.
the Praṇava or sacred syllable Om (which is said to be मन्त्राणां सेतुः), KālP.
Crataeva Roxburghii or Tapia Crataeva (= वरण, वरुण), L.
N. of a son of Druhyu and brother of Babhru, Hariv.
of a son of Babhru, Pur.
of a place, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1246,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेतुः [सि तुन् Uṇ. 1. 69] 1 A ridge of earth, mound, bank, causeway, dam; नलिंनीं क्षतसेतुबंधनो जलसंघात इवासि विद्रुतः Ku. 4. 6, R. 16. 2. --2 A bridge in general; वैदेहि पश्यामलयाद्विभक्तं मत्सेतुना फेनिलमंबुराशिं R. 13. 2; सैन्यैर्बद्धद्विरदसेतुभिः 4. 38, 12. 70; Ku. 7. 53. --3 A land-mark; Ms. 8. 245. --4 A defile, pass, a narrow mountain-road. --5 A boundary, limit. --6 A barrier, limitation, obstruction of any kind; द्वष्येयुः सर्ववर्णाश्च मिद्येरन् सर्वसेतवः Subhāṣ. --7 A fixed rule or law, an established institution. --8 The sacred syllable om; मंत्राणां प्रणवः सेतुस्तत्सेतुः प्रणवः स्मृतः । स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं परस्ताच्च विदीर्यते Kālikā P. --Comp. --बंधः {1} the forming or construction of a bridge, cause-way &c.; वयोगते किं वनिताविलासो जले गते किं खलु सेतुबंधः Subhāṣ.; Ku. 4. 6. {2} the ridge of rocks extending from the southern extremity of the Coromandel coast towards Ceylon (said to have been built for Rāma's passage to Laṅkā by Nala and the other monkeys). {3} any bridge or cause-way. --भेदिन् a. {1} breaking down barriers. {2} removing obstructions. (--m.) N. of a tree (दंती).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेतु पु० सि--तुन् । १ क्षेत्रादेर्जलधारणार्थे (आल) (जाङ्गाल) पदार्थे अमरः । २ वरुणवृक्षे मेदि० । मन्त्रजपाङ्गे ३ प्रण- वात्मके मन्त्रे च स्वार्थे क । सेतुक वरुणवृक्षे शब्दर० । “सेतुप्रदानादिन्द्रस्य लोकमाप्नोति मानवः” मठादि० त० । सेतुभेदश्च । सीमाविवादशब्दे ५३०० पृ० उक्तः । “सेतूश्च द्विविधः प्रोक्तः खेयो बन्ध्यस्तथाऽपरः । तोय- प्रवर्त्तनात् खेयो बन्ध्यस्तु तन्निवर्त्तनात्” नारदः । मन्त्रजपाङ्गसेतुश्च कालिका पु० ५५ अ० उक्तो यथा “मन्त्राणां प्रणवः सेतुस्तत्सेतुः प्रणवः स्मृतः । स्रवत्यनो० ङ्खृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्य्यति । नमस्कारो महामन्त्रो देव इत्युच्यते सुरैः । द्विजातीनामयं मन्त्रः शूद्राणां सर्वकर्मणि । अकारञ्चाप्युकीरञ्च मकारञ्च प्रजापतिः । वेदत्रयात् समुद्धृत्य प्रक्षवं निर्ममे पुरा० । स उदात्तो द्विजातीनां राज्ञां स्वादनुदात्तकः । स्वरितश्चोरुजातानां मनसापि तथा स्मरेत् । चतुर्दशस्वरो योऽसौ सेतुरो- कारसंज्ञकः । स चानुस्नारचन्द्राभ्यां शूद्राक्षां सेतुरच्यते । निःसेतुकं यथा तोयं क्षणान्निम्न प्रसर्पाति । मन्त्रस्त- थैव निःसेतुः क्षणात् क्षरेति यज्वनाम् । तस्मात् सर्वेषु [] मन्त्रेषु चतुर्वर्णा द्विजादयः । प्रार्श्वयोः सेतुमाधाय जपकर्म समारभेत् । शूद्राणामादिसेतुर्वा द्विसेतुर्वा यथेच्छतः । द्विसेतवः समाख्याता सर्वदैव द्विजातयः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5331-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेतुः, पुं, (सिनोति बध्नाति जलमिति । सि ञ बन्धने + “सितनिगमिमसीति ।” उणा ० १ । ७० । इति तुन् । क्षेत्रादेरालिः । इत्यमरः । २ । १ । १४ ॥ तत्पर्य्यायः । आली २ । इति भरतः ॥ पूरणः ३ पिण्डलः ४ । इति हारा- वली ॥ पङ्कारः ५ जङ्गालः ६ सञ्चरः ७ । इति जटाधरः ॥ पिण्डिलः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ धरणः ९ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ * ॥ तद्दानादि- फलं यथा, -- “सेतुप्रदानादिन्द्रस्य लोकमाप्नोति मानवः । प्रपाप्रदानाद्वरुणलो कमाप्नोत्यसंशयम् ॥ संक्रमाणान्तु यः कर्त्ता स स्वर्गं तरते नरः । खर्गलोके च निवसेदिष्टकासेतुकृत् सदा ॥” इति मठादिप्रतिष्ठातत्त्वम् ॥ * ॥ वरुणवृक्षः । इति मेदिनी राजनिर्घण्टश्च ॥ (अस्य पर्य्यायो गुणाश्च यथा, -- “वरुणो वराणः सेतुस्तिक्तशाकोऽग्निदीपनः । वरुणः पित्तलो भेदो श्लेष्मकृच्छ्राश्ममारुतान् ॥ निहन्ति गुल्भवातास्रक्रिमींश्चोष्णोऽग्निदीपनः । कषायो मधुरस्तिक्तः कटुको रूक्षको लघुः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) प्रणवः । इति तन्त्रसारः ॥ अपि च । “मन्त्राणां प्रणवः सेतुस्तत्सेतुः प्रणवः स्मृतः । स्रवत्यनोंकृतं पूर्व्वं परस्ताच्च विशीर्य्यते ॥ नमस्कारो महामन्त्रो देव इत्युच्यते सुरैः । द्विजातीनामयं मन्त्रः शूद्राणां सर्व्वकर्म्मणि ॥ अकारञ्चाप्युकारञ्च मकारञ्च प्रजापतिः । वेदत्रयात् समुद्धृत्य प्रणवं निर्म्ममे पुरा ॥ स उदात्तो द्विजातीनां राज्ञां स्यादनुदात्तकः । स्वरितश्चोरुजातानां मनसापि तथा स्मरेत् ॥ [] चतुर्द्दशस्वरो योऽसी सेतुरौकारसंज्ञकः । स चानुस्वारचन्द्राभ्यां शूद्राणां सेतुरुच्यते ॥ निःसेतुञ्च यथा तोयं क्षणान्निम्नं प्रसर्पति । मन्त्रस्तथैव निःसेतुः क्षणात् क्षरति यज्वनाम् ॥ तस्मात् सर्व्वेषु मन्त्रेषु चतुर्व्वर्णा द्विजादयः । पार्श्वयोः सेतुमादाय जपकर्म्म समारभेत् ॥ शूद्राणामादिसेतुर्व्वा द्विसेतुर्व्वा यथेच्छतः । द्वे सेतू वः समाख्याताः सर्व्वदैव द्विजातयः ॥” इति कालिकापुराणे ५५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-409-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेतु" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नल-सेतुसमास: नल + सेतु तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: सेतु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सेतु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नलसेतु 📚नल 📚सेतु ➤ नल (बोलना) + सेतु (मिट्टी का टीला, मेंड, किनारा, ऊँचा मार्ग, बांध)
संस्कृत: पर्याय: आलि, वरण
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. √ 1. सि) binding, who or what binds or fetters, RV.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नल 📚नरकट🟠🔵🟣🟢🟤
सेतु 📚बंधन । बँधाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सेतु
बरना वृक्ष के नाम (२.४.२५) — वरुण, वरण, तिक्तशाक, कुमारक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नलसेतु = नल + सेतु तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬