🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:44:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नलिनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नलिनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नलिनम्

अर्थ: इनच् सारस

संस्कृत: पद्मम् · पर्याय: पद्म, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, कमल

व्युत्पत्ति: नल् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नलिन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नलिन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. नलिन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नलिन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानलिनम्नलिनेनलिनानि
द्वितीयानलिनम्नलिनेनलिनानि
तृतीयानलिनेननलिनाभ्याम्नलिनैः
चतुर्थीनलिनायनलिनाभ्याम्नलिनेभ्यः
पञ्चमीनलिनात् / नलिनाद्नलिनाभ्याम्नलिनेभ्यः
षष्ठीनलिनस्यनलिनयोःनलिनानाम्
सप्तमीनलिनेनलिनयोःनलिनेषु
सम्बोधनहे नलिनहे नलिनेहे नलिनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नलिन
नलिन
nalina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नलिन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अल्पा॰ नलिनी]
१. पद्म । कमल
२. नीलिका । नील ।
३. जल । पानी ।
४. नीम ।
५. सारस पक्षी ।
६. करौंदा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नलिन n. (fr. नल because of its hollow stalk?) a lotus flower or water-lily, Nelumbium Speciosum (ifc. f(आ). ), MBh.; Kāv. &c.
the indigo plant, L.
water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (530,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नलिनः The(Indian) crane. --नं 1 A lotus-flower, water-lily. --2 Water. --3 The Indigo plant. ( नलिनेशयः an epithet of Viṣṇu.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0610-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नलिन न० नल--बन्धे इनन् । १ पद्मे २ जले ३ नीलिकायां हेमच० ४ सारसखगे पुंस्त्री० अमरः । ४ कृष्णपाकफले प्राची- नामलके (पानि आमला) पु० शब्दच० “नलिनं मलिनं विवृण्वती स्पृशतीमस्पृशती तदीक्षणे” नैष० “नलिना- भवक्त्रः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3984,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नलिनं क्ली, (नल्यते इति । नल बन्धे + “बहुल- मन्यत्रापि ।” उणां । २ । ४९ । इति इनच् ।) पद्मम् । इत्यमरः । १ । १० । ३९ ॥ (यथा, भागवते । २ । ६ । २२ । [] “यदास्य नाभ्याम्नलिनादहमासं महात्मनः । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥”) नीलिका । जलम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । २२६ ॥
नलिनः, पुं, (नल + इनच् ।) सारसपक्षी । इत्य- मरः । १ । १० । ४० ॥ कृष्णपाकफलः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ पानीआमला इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-836-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नलिनम्नलिन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नलिन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | नलिन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नलिनम् 📚 ➤ इनच् सारस
संस्कृत: पद्मम् · पर्याय: पद्म, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, कमल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नलिन 📚पद्म । कमल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नलिन
कमल के नाम (१.१०.४०) — पद्म, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, कमल, शतपत्र, कुशेशय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬