🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:31:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नवग्रह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नवग्रहे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नवग्रहे

अर्थ: नौ ग्रह

व्युत्पत्ति: नवन्-ग्रहाः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नवग्रहा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नवग्रहा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानवग्रहाःनवग्रहौनवग्रहाः
द्वितीयानवग्रहाम्नवग्रहौनवग्रहान्
तृतीयानवग्रहानवग्रहाभ्याम्नवग्रहाभिः
चतुर्थीनवग्रहैनवग्रहाभ्याम्नवग्रहाभ्यः
पञ्चमीनवग्रहाःनवग्रहाभ्याम्नवग्रहाभ्यः
षष्ठीनवग्रहाःनवग्रहौःनवग्रहाम्
सप्तमीनवग्रहेनवग्रहौःनवग्रहासु
सम्बोधनहे नवग्रहाःहे नवग्रहौहे नवग्रहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नवग्रहाः
नवग्रहाः
navagrahāḥ
ⓘ "नवग्रहा" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नवग्रहाः, पुं, (नव ग्रहाः ।) सूर्य्यादयो नव । यथा, तिथितत्त्वे । “नवग्रहमखं कृत्वा ततः कर्म्म समारभेत् । अन्यथा फलदं पुंसां न काम्यं जायते क्वचित् ॥” (यथा च, -- “सूर्य्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति नवग्रहाः ॥”) तेषां संस्थानम् । यथा, -- “भूमेर्योजनलक्षे तु सौरं मैत्रेय ! मण्डलम् । लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम् ॥ पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् । [] नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात् प्रकाशते ॥ द्विलक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् ! बुधो नक्षत्रमण्डलात् । तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः ॥ अङ्गारकोऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः । लक्षद्बये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः ॥ सौरिबृहस्पतेश्चोर्द्ध्वं द्बिलक्षे समवस्थितः ॥” इति विष्णुपुराणे । २ । ७ अध्यायः ॥ तेषां रथादि यथा, -- “योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव । ईषादण्डस्तथैवास्य द्बिगुणो मुनिसत्तम ! ॥ सार्द्धकोटिस्तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै । योजनानान्तु तस्याक्षश्चक्रं यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षो व्यवस्थितः । पञ्चान्यानि तु सार्द्धानि स्यन्दनस्य महामते ॥ अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः । हस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धेन ध्रुवाधारो रथस्य वै । द्बितीयेऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले ॥ हयाश्च सप्त छन्दांसि तेषां नामानि मे शृणु । गायत्त्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुबेव च ॥ अनुष्टुप् पंक्तिरित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो रवेः । स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैरृषिभिस्तथा । गन्धर्व्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ॥ स्तुवन्ति मुनयः सूर्य्यं गन्धर्व्वैर्गीयते पुरः । नृत्यन्त्यप्सरसो यान्ति सूर्य्यस्यानु निशाचराः ॥ वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियते भीषु संग्रहः । वालखिल्यास्तथैवैनं परिवार्य्य समासते ॥ सोऽयं सप्तगणः सूर्य्यमण्डले मुनिसत्तम ! । हिमोष्णवारिवृष्टीनां हेतुत्वं समुपागतः ॥ रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः । वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ ॥ * ॥ वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश्चन्द्रसुतस्य च । पिशङ्गैस्तुरगैर्युक्तः सोऽष्टाभिर्वायुवेगिभिः ॥ * ॥ सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसम्भवैर्हयैः । सोपासङ्गपताकस्तु शुक्रस्यापि रथो महान् ॥ * ॥ अष्टास्रः काञ्चनः श्रीमान् भौमस्यापि रथो महान् । पद्मरागारुणैरश्वैः संयुक्तो वह्रिसम्भवैः ॥ * ॥ अष्टाभिः पाण्डरैर्युक्ते वाजिभिः काञ्चने रथे । तस्मिंस्तिष्ठति वर्षं वै राशौ राशौ बृहस्पतिः ॥ आकाशसम्भवैरश्वैः शवलैः स्यन्दनं युतम् । समारुह्य शनैर्याति मन्दगामी शनैश्चरः ॥ * ॥ स्वर्भानोस्तुरगा ह्यष्टौ भृङ्गाभा धूसरं रथम् । सकृद्युक्तास्तु मैत्रेय ! वहन्त्यविरतं सदा ॥ * ॥ तथा केतुरथस्याश्वा अष्टौ ते वातरंहसः । पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः ॥ * ॥ एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव । सर्व्वे ध्रुवे महाभाग ! प्रबद्धा वायुरश्मिभिः ॥” इति विष्णुपुराणे २ अंशे ८ । १० । १२ अध्यायाः ॥ ग्रहाणामशुभप्रतीकारः । राजमार्त्तण्डे । “दोषो न स्याद्ग्रहाणामशिशिरकिरणे ताम्र- मिन्दौ च शङ्खं [] पृथ्वीपुत्त्रे प्रवालं शशधरतनये शातकुम्भं भुजेन । देवाचार्य्ये च मुक्तां मणिमसुरगुरौ सीसकं सूर्य्यसूनौ राहौ लौहं त्वनिष्टे कमलजतनये राजपट्टं विभर्त्तुः ॥” शातकम्भं सुवर्णम् । राजपट्टं कर्पूराणीति ख्यातम् । अपि च । बुद्धिप्रकाशे । “त्रिशूलीं क्षीरिकामूलं गोजिह्वां वृद्धदारकम् । ब्रह्मयष्टिं सिंहपुच्छीं वाट्यालं चन्दनं सितम् । अश्वगन्धां क्रमात् सूर्य्याद्दद्याद्दोषोपशान्तये ॥” इति ज्योतिषतत्त्वम् ॥ स्वजन्मराश्यवधिनवग्रहशुद्धि
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नवग्रहेनवग्रहा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नवग्रहे 📚 ➤ नौ ग्रह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नवग्रहा 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬