🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:09:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नवनवक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नव-+नवक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नवक

अर्थ: नौ वस्तुओं का समूह, नौ का गुच्छा

व्युत्पत्ति: नवन् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नवक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नवक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानवकम्नवकेनवकानि
द्वितीयानवकम्नवकेनवकानि
तृतीयानवकेननवकाभ्याम्नवकैः
चतुर्थीनवकायनवकाभ्याम्नवकेभ्यः
पञ्चमीनवकात् / नवकाद्नवकाभ्याम्नवकेभ्यः
षष्ठीनवकस्यनवकयोःनवकानाम्
सप्तमीनवकेनवकयोःनवकेषु
सम्बोधनहे नवकहे नवकेहे नवकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नवक
नवक
navaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नवक १ वि॰ [सं॰] दे॰ नौ ।
नवक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक ही तरह की नौ चीजों का समूह । जैसे, (नौ) धातुओं का नवक, (नौ) ग्रहों का नवक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नवक mf(इका)n. new, fresh, young, Vās.
नवक m. a novice, Divyāv.
2. नवक mfn. consisting of 9 RPrāt.; MBh.
नवक n. the aggregate of 9 Var.; Car. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (531,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नवक a. Consisting of nine. --कं The aggregate of nine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0611-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नवक न० नवानामवयवः सङ्ख्यायाः कन् । १ नवसंख्यायाम् नवपरिमाणमस्य । २ नवसंख्यान्विते त्रि० नवनवकशब्दे वक्ष्यमाणदक्षोक्तानीव नवनवकान्युक्त्वा काशी० ख० ४० अ० दशमं नवकमुक्तं यथा “एतन्नवानान्नवकं ज्ञात्वा श्रियमवाप्नुयात् । अन्यच्च नवकं वचिम सर्वेषां स्वर्गमार्गदम् । सत्यं शौचमहिंसा च क्षान्तिर्ज्ञानं दया दमः । अस्तेय इन्द्रियाक्षोभः सर्वेषां धर्मसाधनम् । अभ्यस्य नवतिं ह्येतां स्वर्गमार्गप्रदीपि- काम् । सतामभिमतां पुण्यां गृहस्थो नावसीदति” । “इति वीराष्टकः प्रोक्तः खन्धमातृगणोद्भवः । छाग- वक्त्रेण सहितो नवकः परिकीर्त्त्यते” भा० व० २२७ अ० कानिचित् नवकानि सा० ति० उक्तानि यथा “गुणिता नवधा नित्या सूते मन्त्रं नवार्णकम् । नवकं शक्तितत्त्वानां तत्त्वरूपा महेश्वरी । नवकं पीठशक्तीनां शृङ्गारादीन् रसानपि । माणिक्यादीनि रत्नानि नव- वर्गयुतानि च । नवकं प्राणदूतीनां मण्डलं नवकं शु- भम् । यद्यन्नवात्मकं लोके सर्वमस्या उदञ्चति” । तत्र शक्तितत्त्वनवकं तत्रैव प्रथमपटले “सच्चिदानन्दविभ- वात् सकलात् परमेश्वरात् । आसीच्छक्तिस्ततो नादी नादाद्विन्दुसमुद्भवः । परशक्तिमयः साक्षात् त्रिधासौ भिद्यते पुनः” नादविन्दूनां प्रत्येकं त्रिधाभेदात् नवसंख्या । तेषां भेदाश्च तत्रैवोक्ता यथा “विन्दुर्नादो वीजमिति तस्य भेदाः समीरिताः । विन्दुः शिवात्मको वीजं शक्तिर्ना- दस्तयोर्मिथः । समवायः समाख्यातः सर्वागमविशारदैः । रौद्रो विन्दोस्तती नादात् ज्येष्ठा वीजादजायत । वामा ताभ्यः समुत्पन्ना रुद्रब्रह्मरमाधिपाः । विज्ञाने- च्छाक्रियात्मानो वह्नीन्द्वर्कस्वरूपिणः । भिद्यमानात् पराद्विन्दोरव्यक्तात्मा रवोऽभवत्” । पीठशक्तीनां नवकं तत्तन्मन्त्रभेदे तत्तत्प्रकरणे तत्रोक्तम् । शृङ्गारादिरस नवकमलङ्कारे प्रसिद्धं नवरसशब्दे दृश्यम् । रत्ननवकं नवरत्नशब्दे दृश्यम् तच्च ६ पटले तत्रैवोक्तम् । वर्गाणां नवकम् अकचट तप यशहानां नवकं ७ पटले तत्रोक्तम् । मण्डलनवकं तत्रैव ८ पटले “चतुरस्नां भुवं भित्त्वा कोष्ठानां नवकं लिखेत् । पूर्वकोष्ठादिषु लिखेत् सप्तवर्गा [] ननुक्रमात् । लक्षमीशे मध्यकोष्ठे स्वरयुम्मक्रमाल्लिखेत्” इत्युक्तम् । प्राणदूतीनां नवकं २३ पटले तत्रोक्तं दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3986-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नव-नवकसमास: नव + नवक द्विगु (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: नवक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नवनवक 📚नव 📚नवक ➤ नव (नौ) + नवक (नौ वस्तुओं का समूह, नौ का गुच्छा)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नव 📚स्तव । स्तोत्र🟠🔵🟣🟢🟤
नवक 📚दे॰ 'नौ'🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नव
नया (३.१.७६) — प्रत्यग्र, अभिनव, नव्य, नवीन, नूतन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नवनवक = नव + नवक द्विगु (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें