🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:50:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नवीनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नवीनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नवीनः

अर्थ: नया, ताजा, हाल का

संस्कृत: पर्याय: प्रत्यग्र, अभिनव, नव्य, नूतन, नव

व्युत्पत्ति: नव +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नवीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नवीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानवीनःनवीनौनवीनाः
द्वितीयानवीनम्नवीनौनवीनान्
तृतीयानवीनेननवीनाभ्याम्नवीनैः
चतुर्थीनवीनायनवीनाभ्याम्नवीनेभ्यः
पञ्चमीनवीनात् / नवीनाद्नवीनाभ्याम्नवीनेभ्यः
षष्ठीनवीनस्यनवीनयोःनवीनानाम्
सप्तमीनवीनेनवीनयोःनवीनेषु
सम्बोधनहे नवीनहे नवीनौहे नवीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नवीन
नवीन
navīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नवीन १ वि॰ [सं॰]
१. जो अभी का या थोडे़ समय का हो । प्राचीन का उलटा । हाल का । ताजा । नया । नूतन ।
२. विचित्र । अपूर्व ।
नवीन २ संज्ञा पुं॰ [स्त्री॰ नबीना] नवयुवक । तरुण । जवान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नवीन mf(आ)n. new, fresh, young, Kāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (531,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नवीन, नव्य a, 1 New, fresh, recent. --2 Modern.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0611-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नवीन त्रि० नव + स्यार्थे स्व नवस्य नूः ओर्गुणः । नव्ये “गदाधरविनिर्मिता विविधदुर्गतर्काटवीनवीनपदवी सुदं वितनुतां सतां धीमताम्” बाधे गदाधरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3999,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नवीनं, त्रि, (नवमेव । नव + “नवस्य न्वादेशो- त्नप्तनप्खाश्च प्रत्यया वक्तव्याः ।” ५ । ४ । २५ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या खः न्वादेशश्च ।) नूतनम् । इत्यमरः । ३ । १ । ७७ ॥ (यथाह गदाधरः । “गदाधरविनिर्म्मिता विविधदुर्गतर्काटबी नवीनपदवीमुदं वितनुतां सतां धीमताम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-843-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नवीन" आता है (26)
नव्य नया । नवीन । नूतन । ताजानूतन नया । नवीनअभिनव नया । नवीनआधुनिक वर्तमान समय का हाल का । आजकल का । वर्तमान काल का । सांप्रतिक । नवीनअभ्यग्र नजदीक । समीप । नवीन । ताजानूत नया । नवीन । नूतनसाद्य नवीन । नया । ताजानवल नवीन । नूतन । नव्य । नयाजदीद नया । हाल का । नवीननउलि पु † वि॰ नया । नवीन । ताजानवेला नवीन । नयानिवाई नवीन । नयाहादिस नया । नवीन । नूतननव स्तव । स्तोत्रशारद शरद् काल संबंधी । शरद् काल काहरित भूरे या बादामी रंग काहृषित आनंदयुक्त । प्रसन्न । हर्षितसद्यस्क सद्यस्तन वि॰अर्वाचीन पीछे का । आधुनिकसद तत्क्षण । तुरंत । तत्कालविजर जिसे जरा या बुढ़ापा न आता हो । जरा- रहितइदानींतन इस समय का । आधुनिकनया जिसका संगठन, सृजन, आविष्कार या आविर्भाव बहुत हाल में हुआ हो । दजो थोड़…कोरी हिंदुओं की एक जाति जो सादे और मोटे कपड़े बुनती है । हिंदू जुलाहानवाई विनीत होने का भावनिवेरा पु वि॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नवीनःनवीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नवीनः 📚 ➤ नया, ताजा, हाल का
संस्कृत: पर्याय: प्रत्यग्र, अभिनव, नव्य, नूतन, नव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नवीन 📚जो अभी का या थोडे़ समय का हो । प्राचीन का उलटा । हाल का । ताजा । नया ।…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नवीन
नया (३.१.७६) — प्रत्यग्र, अभिनव, नव्य, नूतन, नव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें