🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:50:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नसः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नसः

अर्थ: टाप्, इत्वम्" नाक

संस्कृत: घ्राणम्, गन्धवहा, नासा · पर्याय: घ्राण, गन्धवहा, घोणा, नासा

व्युत्पत्ति: नास् + ण्वुल् + टाप्, इत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नासिका (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. नासिका (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. नासिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. नस् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  5. नस् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  6. नस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. नस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  8. नस् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नासिका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानासिकानासिकेनासिकाः
द्वितीयानासिकाम्नासिकेनासिकाः
तृतीयानासिकयानासिकाभ्याम्नासिकाभिः
चतुर्थीनासिकायैनासिकाभ्याम्नासिकाभ्यः
पञ्चमीनासिकायाःनासिकाभ्याम्नासिकाभ्यः
षष्ठीनासिकायाःनासिकयोःनासिकानाम्
सप्तमीनासिकायाम्नासिकयोःनासिकासु
सम्बोधनहे नासिकेहे नासिकेहे नासिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नासिका
नासिका
nāsikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नासिका १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नाक । नासा ।
२. हाथी की सूँड़ (को॰) ।
३. नाक के आकार की वस्तु (को॰) ।
४. भरेटा (को॰) ।
५. अश्विनी नक्षत्र (को॰) । यौ॰—नासिकामल ।
नासिका २ वि॰ श्रेष्ठ । प्रधान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नासिका f. a nostril
(older du.) the nose, RV. &c., &c. (ifc. f(आ or ई). , Pāṇ. iv, 1, 55)
the proboscis of an elephant, BhP.
= नासा-दारु, L.
N. of Aśvinī (mother of the two Aśvins), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (538,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नासिका [नास्-ण्वुल्] 1 The nose see नासा. --2 Any nose-shaped object. --3 The trunk of an elephant. --4 The upper timber of a door. --5 A projection. --6 An epithet of the nymph Aśvinī. --Comp. --मलः the mucus of the nose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नासिका स्त्री नास--शब्दे ण्वुल् । १ घ्राणेन्द्रिये २ तदाधार- गोलके नासाशब्दार्थे । अस्य शसादौ भत्वे च नसा- देशः । नसः नसा नोभ्याम् नस्यमित्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4051,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नासिका, स्त्री, (नासते शब्दायते इति । नास शब्दे + “ण्वुल्तृचौ ।” ३ । १ । १३३ । इति ण्वुल् । टापि अत इत्वम् ।) घ्राणेन्द्रियम् । नाक् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । घ्राणम् २ गन्धवहा ३ घोणा ४ नासा ५ । इत्यमरः । २ । ६ । ८९ ॥ शिङ्घिणी ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ नासिक्यम् ७ नस्या ८ गन्धनाली ९ गन्धवन्धा १० नक्रा ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । २ । ९० । “श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चैव दशमी स्मृता ॥”) तस्याः शब्दो घोत्कारः । यथा, -- “शयानं रावणं दृष्ट्वा तल्पे महति वानरः । नासायूथैस्तु घोत्कारैर्विशद्भिर्वायुसेवकैः ॥” इति नारसिंहे ४५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-873-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नासिका" आता है (25)
घोणा नासिका । नाकनासा नासिका । नाकनर्कुटक नासिका । नाक । घ्राणेंद्रियनासिक्य नासिका से उत्पन्नविकूणिका नासिका । नाकनस् नाक । नासिका । यौ॰—नसक्षुद्र = छोटी नासिकागंधज्ञा नासिका । नाकतनुभस्त्रा नासिका । नाकनक्रा नाक । नासिकागंधवहा नासिका । नाकसिंघिणी नासिकानासिक्यक नाक । नासिकाप्राणग्रह नासिका । नाकगंधेंद्रिय घ्राण । नासिकाविघूणिका नासिका । नाकप्राणरंध्र नासिका । नाकश्वसनरंध्र नाक । नासिकाघ्राणेंद्रिय नासिका । नाकनकुरा † संज्ञा पुं॰ नाक । नासिकानाक मुखमंडल की मांस- पोशियों और अस्थियों के उभार से बना हुआ लन के रूप का व…घ्राति सूँघने की क्रियासंचारिका संदेशवाहिका । दूतीतत्व वास्तविक स्थिति । ययार्थता । वास्तविकता । असलियतनासिक महाराष्ट्र देश में एक तीर्थ जो उस स्थान के निकट है जहाँ से गोदावरी निक…नास वह द्रव्य जो नाक में डाला जाय । वह औषध जो नाक से सुरकी या सूँधी जाय । …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नसःनासिका (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नासिका (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | नासिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नसः 📚 ➤ टाप्, इत्वम्" नाक
संस्कृत: घ्राणम्, गन्धवहा, नासा · पर्याय: घ्राण, गन्धवहा, घोणा, नासा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नासिका 📚नाक । नासा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नासिका
नाक (२.६.९०) — घ्राण, गन्धवहा, घोणा, नासा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें