🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:01:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नासिका
nāsikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नासिका १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नाक । नासा ।
२. हाथी की सूँड़ (को॰) ।
३. नाक के आकार की वस्तु (को॰) ।
४. भरेटा (को॰) ।
५. अश्विनी नक्षत्र (को॰) । यौ॰—नासिकामल ।
नासिका २ वि॰ श्रेष्ठ । प्रधान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नासिका f. a nostril
(older du.) the nose, RV. &c., &c. (ifc. f(आ or ई). , Pāṇ. iv, 1, 55)
the proboscis of an elephant, BhP.
= नासा-दारु, L.
N. of Aśvinī (mother of the two Aśvins), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (538,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नासिका [नास्-ण्वुल्] 1 The nose see नासा. --2 Any nose-shaped object. --3 The trunk of an elephant. --4 The upper timber of a door. --5 A projection. --6 An epithet of the nymph Aśvinī. --Comp. --मलः the mucus of the nose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नासिका स्त्री नास--शब्दे ण्वुल् । १ घ्राणेन्द्रिये २ तदाधार- गोलके नासाशब्दार्थे । अस्य शसादौ भत्वे च नसा- देशः । नसः नसा नोभ्याम् नस्यमित्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4051,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नासिका, स्त्री, (नासते शब्दायते इति । नास शब्दे + “ण्वुल्तृचौ ।” ३ । १ । १३३ । इति ण्वुल् । टापि अत इत्वम् ।) घ्राणेन्द्रियम् । नाक् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । घ्राणम् २ गन्धवहा ३ घोणा ४ नासा ५ । इत्यमरः । २ । ६ । ८९ ॥ शिङ्घिणी ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ नासिक्यम् ७ नस्या ८ गन्धनाली ९ गन्धवन्धा १० नक्रा ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । २ । ९० । “श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चैव दशमी स्मृता ॥”) तस्याः शब्दो घोत्कारः । यथा, -- “शयानं रावणं दृष्ट्वा तल्पे महति वानरः । नासायूथैस्तु घोत्कारैर्विशद्भिर्वायुसेवकैः ॥” इति नारसिंहे ४५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-873-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नासिका" आता है (25)
घोणा नासिका । नाकनासा नासिका । नाकनर्कुटक नासिका । नाक । घ्राणेंद्रियनासिक्य नासिका से उत्पन्नविकूणिका नासिका । नाकनस् नाक । नासिका । यौ॰—नसक्षुद्र = छोटी नासिकागंधज्ञा नासिका । नाकतनुभस्त्रा नासिका । नाकनक्रा नाक । नासिकागंधवहा नासिका । नाकसिंघिणी नासिकानासिक्यक नाक । नासिकाप्राणग्रह नासिका । नाकगंधेंद्रिय घ्राण । नासिकाविघूणिका नासिका । नाकप्राणरंध्र नासिका । नाकश्वसनरंध्र नाक । नासिकाघ्राणेंद्रिय नासिका । नाकनकुरा † संज्ञा पुं॰ नाक । नासिकानाक मुखमंडल की मांस- पोशियों और अस्थियों के उभार से बना हुआ लन के रूप का व…घ्राति सूँघने की क्रियासंचारिका संदेशवाहिका । दूतीतत्व वास्तविक स्थिति । ययार्थता । वास्तविकता । असलियतनासिक महाराष्ट्र देश में एक तीर्थ जो उस स्थान के निकट है जहाँ से गोदावरी निक…नास वह द्रव्य जो नाक में डाला जाय । वह औषध जो नाक से सुरकी या सूँधी जाय । …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें