🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाक
nāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाक m. (√ नम् [?]; according to Br. & Nir. fr. 2. न + 2. -अक, ‘where there is no pain’ [?]; cf. Pāṇ. vi, 3, 75 and below mfn.) vault of heaven (with or scil. दिवस्), firmament, sky (generally conceived as threefold, cf. त्रि-दिव, त्रि-नाक, and AV. xix, 27, 4; in VS. xvii, 67 there is a fivefold scale, viz. पृथिवी, अन्तरि-क्ष, दिव्, दिवो-नाक, and स्वर्-ज्योतिस्), RV. &c. &c.
the sun, Naigh. i, 4
N. of a Maudgalya, ŚBr. &c.
of a myth. weapon of Arjuna, MBh.
of a dynasty, VP.
नाक mfn. painless, ChUp. ii, 10, 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाक a. [न कं अकं दुःखं; तन्नास्ति यत्र नभ्राडित्यादि नि˚ प्रकृतिभावः] Happy, painless. --कः 1 Heaven; आनाकरथवर्त्मनां R. 1. 5; 15. 96. --2 Vault of heaven, upper sky, firmament. --Comp. --आपगा the heavenly Ganges. --ईशः, --ईश्वरः N. of Indra. --ओकस् m. a god. --चरः {1} a god. {2} a demi god. --नाथः, --नायकः an epithet of Indra. --पृष्ठं {1} the uppermost heaven. {2} the vault of heaven. --वनिता an Apsaras. --सद् m. a god; Bk. 1. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0612-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाक पु० न कमकं दुःखं तन्नास्ति यत्र नभ्राडित्या० नि० प्रकृतिभावः । १ स्वर्गे अमरः । “यन्न दुःखेन संमिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं च तत् सुखं स्वःपदास्पदम्” श्रुतौ हि स्वर्गस्य दुःखशून्यत्वमुक्तम् । दुःखराहित्येन २ सुखकरे त्रि० । “वैश्वानरः प्रत्नथा नाक- मारुह दिवः पृष्ठे” ताण्ड्यब्रा० १ । ७ । ६ “नाकं दुःखरा- हित्येन सुखकरं रथम्” भा० । ३ नमसि निघण्टुः स्वर्गा- न्तरिक्षसाधारणनामसु तस्य कीर्त्तनात् । ४ राजभेदे पु० “नव् नाकास्तु भोक्ष्यन्ति पुरीं चम्पावतीं नृपाः । मथुरां च पुरीं रम्यां नागाः भोक्ष्यन्ति सप्त वै” वामनपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4008,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाकः, पुं, (न कं सुखमिति अकं दुःखम् । तन्नास्त्य- त्रेति ।) स्वर्गः । इत्यमरः । १ । १ । ६ ॥ (यथा, भट्टिः । १ । ४ । “सन्तर्पणो नाकसदां वरेण्यः ॥” नभः । इति निघण्टुः । १ । ४ ॥ यथा, महा- भारते । १ । १७२ । ६ । “य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा ॥” क्ली, अस्त्रजातिविशेषः । यथा, महाभारते । ५ । ९६ । ४० । “काकुदीकं शुकं नाकमक्षिसन्तज्जनं तथा । सन्तानं नर्त्तकं घोरमास्यमादकमष्टमम् ॥ एतैर्विद्धाः सर्व्व एव मरण यान्ति मानवाः ॥” क्षत्त्रियजातिविशेषः । यथा, वायुपुराणे । “नव नाकास्तु भोक्ष्यन्ति पुरीं चम्पावतीं नृपाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-846-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाक" आता है (55)
नसा नासिका । नासा । नाकघोणा नासिका । नाकनकुट नाकनक्र नाक नामक जलजंतुनस्त नाकनासा नासिका । नाकनासिका नाक । नासानर्कुटक नासिका । नाक । घ्राणेंद्रियविकूणिका नासिका । नाकनस् नाक । नासिका । यौ॰—नसक्षुद्र = छोटी नासिकाजलांटक मगर । नक । नाकगंधज्ञा नासिका । नाकरक्तपित्त एक प्रकार का रोग जिसमें मुँह, नाक, गुदा, योगि आदि इंद्रियों से रक्त गि…तनुभस्त्रा नासिका । नाकनक्रा नाक । नासिकानस्या नाकगंधवहा नासिका । नाकनक्रहारक बहुत बड़ा जलजंतु । नाकनासिक्यक नाक । नासिकाप्राणग्रह नासिका । नाकनर्क नक्र । नाकनाकलोक नाक । स्वर्गशिंघिनी नाकसिंघिनी नासिका । नाकविघूणिका नासिका । नाकगंधनालिका गंधनाली संज्ञा स्त्री॰ नासिका । नाकप्राणरंध्र नासिका । नाकश्वसनरंध्र नाक । नासिकाघ्राणेंद्रिय नासिका । नाकगंधहर नाक ।—(ड़िं॰)जलजिह्न नक्र । नाक । घड़ियालशिंघाणी नाकगंधप्रत्यय घ्रँणोंद्रिय । नाकदाह जलाने की क्रिया या भाव । भस्मीकरणनाद शब्द । ध्वनि । आवाजविषय वह बड़ा प्रदेश जिसपर कोई शासन व्यवस्था हो । विशेष—ग्राम से बड़ा राष्ट्…घ्राण संज्ञ स्त्री॰शिप्र लोहे या ताँबे का टोप । शिरस्त्राणघ्राति सूँघने की क्रियासंचारिका संदेशवाहिका । दूतीगंधवह वायुसहोक्ति एक प्रकार का काव्यालंकार जिसमें 'सह', 'संग', 'साथ' आदि शब्दों का व्यवह…धींद्रिय वह इंद्रिय जिससे किसी बात का ज्ञान किया जाय । जैसे मन, आँख, कान, त्वक्…पिंगाक्ष शिवागोफणा सुश्रुत के अनुसार फोड़े और जख्म आदि बाँधने का एक प्रकार का बंधन जिसका …शालाक्य आयुर्वेद के अंतर्गत आठ प्रकार के तंत्रों में से एक तंत्र जिसमें, कान, …अक्षरन्यास लेख । लिखावटवाह्येंद्रिय पाँचों ज्ञानेंद्रियाँ जिनका काम वाह्य विषयों का ग्रहण करना है । आँख, क…सेट एक प्राचीन तौल या मानतिलपुष्प तिल का फूलपिंगचक्षु जिसकी आँखें भुरे या तामड़े रंग की होंघोण बहुत प्राचीन काल का एक बाजा जिसमें तार लगे रहते थे । उन्हीं तारों को छ…नकुवा † संज्ञा पुं॰श्लोपद टाँग भूलने का रोग । फीलपाव । विशेष—इस रोग में प्रथम पेड़ू, अंडकोष और ज…दूर्वाद्य घृत संज्ञा पुं॰ वैद्यक में एक विशिष्ट प्रकार से बनाया हुआ बकरी का घी ज…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें