🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:09:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घ्राण
ghrāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूँघा हुआ (3.1.89) घ्रात
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घ्राण संज्ञ स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ घ्रेथ]
१. नाक । उ॰—श्रोत्र त्वक चक्षु घ्राण रसना रस को ज्ञान ।—सुंदर ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ५८८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घ्राण mfn. (viii, 2, 56) smelled, L.
smelling (घ्रातृ), L.
घ्राण m. n. smelling, perception of odour, ŚBr. xiv; Mn.; BhP.
घ्राण m. smell, odour, ŚāṅkhGṛ. iv, 7; MBh. iii, 12844
घ्राण n. the nose, ChUp. viii, 12, 4; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Kathās. lxi; Hcat.)
घ्राण , घ्रात, &c. See √ घ्रा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (379,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घ्राण p. p. [घ्रा कर्मणि-क्त] Smelt. --णः, --णं 1 Smell. --2 Smelling. --3 The nose (also n.). --णं 1 The act of smelling; घ्राणेन सूकरा हंति Ms. 3. 241. --2 Odour, scent. --3 The nose. बुद्धींद्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनात्वगाख्यानि Sāṅ. K. 26; Ku. 3. 47, Rs. 6. 27; Ms. 5. 135. --Comp. --इंद्रेयं the organ or sense of smell; नासाग्रवर्ति घ्राणं T. S. --चक्षुस् a. ‘having nose for the eyes’, blind (who smells out his way). --तर्पण a. grateful or pleasant to the nose, fragrant, odorous. --(णं) fragrance, odour. --पाकः a disease of the nose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0479-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घ्राण न० घ्रा--करणे ल्युट् । १ नासो । तस्य मतप्रेदेव भौतिकादिता इन्द्रियशब्दे ९५४० पृ० दशिता । “इन्द्रियं घ्राणलक्षशम्” भाषा० तस्य पार्थिवत्वे प्रमाणं सि० मु० दर्शितं यथा “घ्रारेन्द्रियं पार्यिवं रूपादिषु मध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जक- त्वात् कुङ्गुमगन्धादिव्यञ्जतघतवत् न च दृटान्ते स्व- कीयरूपादिव्यञ्चकत्वादसिद्धिरिति वाच्यं परकीयं- रूपाद्यव्यञ्चकावस्थ तदर्थत्वात् न च नवशरावगन्ध- व्यञ्जकजलेन नैकान्तमिवि वाच्यं तस्य सक्तुरसाभिव्य ञ्जकत्वात् यद्वां परकीयेति न देयं, वायूपनीतसुरभि- भागस्य वृष्टान्तत्वसर्म्मषात् म च घ्राणेन्द्रियसन्निकर्षस्य गन्धमात्रव्यञ्जंकत्वात् तत्र व्यमिचार इति वाच्यं द्रव्यत्वे सति इति विशेषणात्” । कर्म्मणि क्त वा तस्य नः । २ कृतघ्राणे त्रि० घ्रातोऽप्यत्र । भावे ल्युट् । (सोङ् ।) ३ व्यापारे न० घ्राणेन शूकरो हत्वि पवतेन कुक्कुटः” मनुः । तस्याधष्ठातारावव्यिनौ
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2804,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घ्राणं, क्ली, (जिघ्रत्यनेनेति । घ्रा + करणे ल्युट् । यद्बा, घ्रा + क्तः “नुदविदोन्दत्राघ्रेति ।” ८ । २ । ५६ । इति निष्ठातस्य नो वा ।) नासिका । इत्य- मरः । २ । ६ । ८९ ॥ (यथा रघुः । १९ । ११ । “घ्राणकान्तमधुगन्धकर्षिणीः पानभूमिरचनाः प्रियासखः ॥”) न्यायमते घ्राणेन्द्रियग्राह्यगन्धत्वादि । (घ्रा + भावे ल्युट् । आध्राणम् । यथा, देवीभागवते । १ । १४ । २४ । “आलिलिङ्ग मुहुर्घ्राणं मूर्द्ध्नि तस्य चकार ह ॥”) घ्राते त्रि । इति मेदिनी । णे । ११ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-407-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घ्राण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें