🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:07:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नस्त
nasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नस्त संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाक ।
२. सुँघनी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नस्त m. the nose, L.
नस्त n. a sternutatory, snuff, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नस्तः The nose. --स्तं A sternutatory, snuff. --स्ता A hole bored in the septum of the nose. --Comp. --ऊतः an ox led by a string through the nose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0611-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नस्त पु० नस--संज्ञायां त । १ नासिकायां शब्दमाला । नासि- कायै हितः वा० त नसादेशश्च । नासिकायां हिते २ वैद्य- कोक्ते पञ्चविधे नस्ये न० । नस्यशब्दे सुश्रुतवाक्ये तेषां लक्षणानि दृश्यानि । नासिकायाः ३ छिद्रे स्त्री “नस्ता- भेदनदाहाभ्यां कर्णदाहास्थिभेदनैः । अतिदाहाति बाहाभ्यां बधे चान्द्रायणं चरेत्” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4006,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नस्तः, पुं, (नसते कुटिलतां प्रकाशयत्यनेनेति । नस् + क्तः । बाहुलकात् इडभावः ।) नासिका । इति शब्दमाला ॥ (यथा, महाभारते । ५ । १३१ । १० । “नेत्राभ्यां नस्ततश्चैव श्रोत्राभ्याञ्च समन्ततः । प्रादुरासन् महारौद्राः सधूमाः पावकार्च्चिषः ॥”) नस्ये, क्ली । इति रत्नमाला ॥ पञ्चविधनस्त- कर्म्माणि यथा, -- “प्रतिमर्षोऽवपीडश्च नस्यं प्रधमनन्तथा । शिरोविरेचनञ्चैव नस्त कर्म्म तु पञ्चधा ॥ ईषदुच्छ्वसनात् स्नेहो यावान् वक्तं प्रपद्यते । नस्ते निषिक्तस्तं विद्यात् प्रतिमर्षं प्रमाणतः ॥ प्रतिमर्षश्च नस्यार्थं करोति च न दोषभाक् । शोधनः स्तम्भनस्तु स्यादवपीडो द्बिधा मतः ॥ अवपीड्य दीयते यस्मादवपीडस्ततः स्मृतः । [] स्नेहार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां तथा ॥ बलार्थं दीयते स्नेहो नस्तशब्दोऽत्र वर्त्तते । नस्यस्य स्नैहिकस्यात्र देयास्त्वष्टौ तु विन्दवः ॥ प्रत्येकशो नस्तकयोर्नृणामिति विनिश्चयः ॥” इति वैद्यकपरिभाषा ॥ “शुक्तिश्च पाणिशुक्तिश्च मात्रास्तिसः प्रकी- र्त्तिताः । द्वात्रिंशद्बिन्दवश्चात्र शुक्तिरित्यभिधीयते ॥ द्विशुक्ती पाणिशुक्तिश्च देयास्तु कुशलैर्नरैः । तैलं कफे च वाते च केवले पवने वसाम् ॥ दद्यान्नस्यं सदा पित्ते सर्पिर्म्मज्जां समारुते । ध्मापनं रेचनं चूर्णं युञ्ज्यात्तं मुखवायुना ॥ षडङ्गुलद्बिमुखया नाड्या भेषजगर्भया । स हि भूरितरं दोषं चूर्णत्वादपकर्षति ॥ शिरोविरेचनद्रव्यैः स्नेहैर्वातैः प्रसाधितैः । शिरोविरेचनं दद्यात् रोगेष्वेतेषु बुद्धिमान् ॥ गौरवे शिरसः शूले जाड्ये स्यन्दे गलामये । शोथगण्डक्रिमिग्रन्थिकुष्ठापस्मारपीनसे ॥ तोयमद्यगरस्नेहपीतानां पातुमिच्छताम् । भुक्तभक्तशिरः स्नातस्नातुकामसुतासृजाम् ॥ नवपीनसरोगार्त्तसूतिकाश्वासकासिनाम् । शुद्धानां दत्तवस्तीनां तथा नार्त्तवदुर्द्दिने ॥ अन्यत्रात्ययिके व्याधौ नैषां नस्यं प्रयोजयेत् । न नस्यं न्यूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे । न चोनद्बादशे धूमः कवडो नोनपञ्चमे ॥ न शुद्धिर्न्यूननवमे न चातिक्रान्तसप्ततौ । आजन्ममरणं शस्तं प्रतिमर्षन्तु वस्तिवत् ॥” इति सारकौमुदी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-845-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें