🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:15:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिप्र
śipra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिप्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लोहे या ताँबे का टोप । शिरस्त्राण । उ॰— झिलम टोप (शिप्र) यह लोहे या ताँबे का बनता था ।—हिंदु॰ स॰, पृ॰ ८५ ।
२. हिमालय पर्वत का एक सरोवर (को॰) ।
३. कपोल । गाल (को॰) ।
४. चिबुक । ठुढ्ढी (को॰) ।
५. नाक । नासिका (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिप्र m. See सिप्र
(ibc.) = शिप्रा f. (see below).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1072,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिप्रः N. of a lake on the Himālaya. --प्रं Ved. 1 A cheek; jaw. --2 The chin. --3 The nose. --4 A helmet or visor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1045-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिप्र पु० शि--रक् पुक् च । १ सरोवरभेदे २ पदीभेदे स्त्री । “एवं विवाह्य विधिवत् सौवर्णे मानसाचले । अरुन्थतीं वशिष्ठस्तु मोदमाप तया सह । तत्र यत् पतितं तोयं मानसाचलकन्दरे विवाहावभृतार्थाय शान्त्यर्थं वसु- धातले । ब्रह्मविष्णुमहादेवपाणिभिः समुदीरितम् । तत्तीय सप्तधा भूत्वा पतितं मानसाचयात् । हिमाद्रेः कन्दर सानौ सरस्याञ्च पृथक् पृथक् । ततीयं पतित शिप्रे देवभोग्ये सरोवरे । तेन शिप्रा नदी जाता वि- ष्णुना प्रेरिता कितिम्” कालिखा० २३ अ० । “ततो हिमवतः प्रस्थे प्रतीच्यां तत्पुरस्य च । शिप्रं नाम सरः पूर्णं ददृशुर्द्रुहिणादयः । तद्रहः स्थानमा- माद्य ब्रह्मशकादय सराः । उपविष्टः यथान्याकं [] सुरस्कृत्य महेश्वरम् । तं शिप्रसंज्ञकासारं मनोज्ञं सव- देहिनाम् । शोतामलजल सर्वैर्गुणैर्मानससाम्सतम् । दृष्ट्वा क्षण हरस्तस्मिन् सौत्सुक्योऽभूदवेक्षणे । शिप्रां नाम नदीं तस्मान्निःसृता दक्षिणोदधिम् । गच्छन्तीञ्च ददर्शासौ पावयन्तीं जगज्जनान्” । तत्रैव १९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5109-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिप्रः, पुं, सरोवरविशेषः । यथा, -- “एवं विवाह्य विधिवत् सौवर्णे मानसाचले । अरुन्धतीं वशिष्ठस्तु मोदमाप तया सह ॥ तत्र यत् पतितं तोयं मानसाचलकन्दरे । विवाहावभृतार्थाय शान्त्यर्थं वसुधाकृतम् ॥ ब्रह्मविष्णुमहादेवपाणिभिः समुदीरितम् । तत्तोयं सप्तधा भूत्वा पतितं मानसाचलात् ॥ हेमाद्रेः कन्दरे सानौ सरस्याञ्च पृथक् पृथक् । तत्तोयं पतितं शिप्रे देवभोग्ये सरोवरे । तेन शिप्रा नदी जाता विष्णुना प्रेरिता क्षितिम् ॥” इति कालिकापुराणे २३ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-073-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें