🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:04:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नसेनी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नसे+नि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नसे

अर्थ: टेढ़ा होना, वक्र होना, नम होना

संस्कृत: कौटिल्ये

अंग्रेज़ी: to be crooked

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नस् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  2. नासिका (स्त्री.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  3. नस् (स्त्री.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  4. नस (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  5. नस (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नस् + अच्
  6. नसा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. नसा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  8. नस (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: नस् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — नस् (भ्वादिगण) · अर्थ: टेढ़ा होना, वक्र होना, नम होना (कौटिल्ये)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनसतेनसेतेनसन्ते
मध्यमनससेनसेथेनसध्वे
उत्तमनसेनसावहेनसामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): नसते · लिट् (आत्मने.): नेसे · लुट् (आत्मने.): नसिता · लृट् (आत्मने.): नसिष्यते · लोट् (आत्मने.): नसताम् · लङ् (आत्मने.): अनसत · विधिलिङ् (आत्मने.): नसेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): नसिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अनसिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अनसिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नसन · ण्वुल्: नासकः · तृच्: नसिता · ण्यत्: नास्यः · तव्य: नसितव्यः · अनीयर्: नसनीयः · क्त: नसितः · क्तवतु: नसितवान् · शानच्: नसमानः · क्त्वा: नसित्वा · ल्यप्: प्रणस्य · तुमुन्: नसितुम् · णमुल्: नासम् · घञ्: नासः · क्तिन्: नस्ति · क्वसु: नेसिवान्

नि

अर्थ: निचान, नीचे की ओर गति- निपत् निषद्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नस्
नस्
nas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नस् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] नाक । नासिका [को॰] । यौ॰—नसक्षुद्र = छोटी नासिका ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नस् encl. form for acc. gen. dat. pl. of the 1st pers. pron. (Pāṇ. viii, 1, 21), us, of us, to us; in Veda changeable into णस् (4, 27; 28).
नस्, [cf. Zd. na, our; Gk. νῶϊ, νώ; Lat. nos, nos-ter; Old Lat. dat. nis.]
2. नस् cl. 1. Ā. (Dhātup. xvi, 26) नसते (aor. Pot. नसीमहि, RV. ii, 16, 8; pf. नेसे; fut. नसिता Gr.) to approach, resort to, join, copulate (esp. as husband and wife), RV.; to be crooked or fraudulent, Dhātup.
नस् [cf. Gk.νέ(σ)ομαι, να(σ)ίω, νόσ-τος; Goth. ga-nizan, nas-jan; Angl.Sax. genësan; HGerm. ginësan, genesen.]
3. नस् or नास् f. (the strong stem occurs only in du. नासा, RV. ii, 39, 6, the weak stem only in नसा, नसि, नसोस् [cf. Pāṇ. vi, 1, 63] and in comp.) the nose, RV.; AV.; VS.; TS.; BhP.
नस् [cf. नासा, नासिका; Lat. nas-turcium, nāres; Lith. nósis; Slav. nosǔ; Germ. Nase; Angl.Sax. nosu; Eng. nose, nostril = nose-thrill, nose-hole.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नस् {c1c} A. (नसते) Ved. 1 To approach, go towards. --2 To copulate. --3 To be crooked or curved, to bend.
नस् f. The nose (a word optionally substituted for नासिका after acc. dual). --Comp. --क्षुद्र a. smallnosed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0611-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नस् स्त्री नस--क्विप् । नासिकायाम् “अविर्ना मेषो नसि वीर्य्याय” यजु० १९ । १० “नसि नासिकायाम्” वेददी- नासिकाशब्दस्य सप्तम्येकवचनरूपमित्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4006,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नसेनस् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नासिका (स्त्री.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन | नस् (स्त्री.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
निअव्ययम् 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नसे 📚 ➤ टेढ़ा होना, वक्र होना, नम होना
संस्कृत: कौटिल्ये

नि 📚 ➤ निचान, नीचे की ओर गति- निपत् निषद्

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नस् 📚नाक । नासिका । यौ॰—नसक्षुद्र = छोटी नासिका🟠🔵🟣🟢
नि 📚अव्य एक उपसर्ग जिसके लगने से शब्दों मे इन अर्थों की विशेषता होती है—🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
नसेनीनि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें