🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:24:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नस्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नस्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नस्तः

अर्थ: तसिल् नाक से

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. नस्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नस्त
नस्त
nasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नस्त संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाक ।
२. सुँघनी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नस्त m. the nose, L.
नस्त n. a sternutatory, snuff, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नस्तः The nose. --स्तं A sternutatory, snuff. --स्ता A hole bored in the septum of the nose. --Comp. --ऊतः an ox led by a string through the nose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0611-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नस्त पु० नस--संज्ञायां त । १ नासिकायां शब्दमाला । नासि- कायै हितः वा० त नसादेशश्च । नासिकायां हिते २ वैद्य- कोक्ते पञ्चविधे नस्ये न० । नस्यशब्दे सुश्रुतवाक्ये तेषां लक्षणानि दृश्यानि । नासिकायाः ३ छिद्रे स्त्री “नस्ता- भेदनदाहाभ्यां कर्णदाहास्थिभेदनैः । अतिदाहाति बाहाभ्यां बधे चान्द्रायणं चरेत्” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4006,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नस्तः, पुं, (नसते कुटिलतां प्रकाशयत्यनेनेति । नस् + क्तः । बाहुलकात् इडभावः ।) नासिका । इति शब्दमाला ॥ (यथा, महाभारते । ५ । १३१ । १० । “नेत्राभ्यां नस्ततश्चैव श्रोत्राभ्याञ्च समन्ततः । प्रादुरासन् महारौद्राः सधूमाः पावकार्च्चिषः ॥”) नस्ये, क्ली । इति रत्नमाला ॥ पञ्चविधनस्त- कर्म्माणि यथा, -- “प्रतिमर्षोऽवपीडश्च नस्यं प्रधमनन्तथा । शिरोविरेचनञ्चैव नस्त कर्म्म तु पञ्चधा ॥ ईषदुच्छ्वसनात् स्नेहो यावान् वक्तं प्रपद्यते । नस्ते निषिक्तस्तं विद्यात् प्रतिमर्षं प्रमाणतः ॥ प्रतिमर्षश्च नस्यार्थं करोति च न दोषभाक् । शोधनः स्तम्भनस्तु स्यादवपीडो द्बिधा मतः ॥ अवपीड्य दीयते यस्मादवपीडस्ततः स्मृतः । [] स्नेहार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां तथा ॥ बलार्थं दीयते स्नेहो नस्तशब्दोऽत्र वर्त्तते । नस्यस्य स्नैहिकस्यात्र देयास्त्वष्टौ तु विन्दवः ॥ प्रत्येकशो नस्तकयोर्नृणामिति विनिश्चयः ॥” इति वैद्यकपरिभाषा ॥ “शुक्तिश्च पाणिशुक्तिश्च मात्रास्तिसः प्रकी- र्त्तिताः । द्वात्रिंशद्बिन्दवश्चात्र शुक्तिरित्यभिधीयते ॥ द्विशुक्ती पाणिशुक्तिश्च देयास्तु कुशलैर्नरैः । तैलं कफे च वाते च केवले पवने वसाम् ॥ दद्यान्नस्यं सदा पित्ते सर्पिर्म्मज्जां समारुते । ध्मापनं रेचनं चूर्णं युञ्ज्यात्तं मुखवायुना ॥ षडङ्गुलद्बिमुखया नाड्या भेषजगर्भया । स हि भूरितरं दोषं चूर्णत्वादपकर्षति ॥ शिरोविरेचनद्रव्यैः स्नेहैर्वातैः प्रसाधितैः । शिरोविरेचनं दद्यात् रोगेष्वेतेषु बुद्धिमान् ॥ गौरवे शिरसः शूले जाड्ये स्यन्दे गलामये । शोथगण्डक्रिमिग्रन्थिकुष्ठापस्मारपीनसे ॥ तोयमद्यगरस्नेहपीतानां पातुमिच्छताम् । भुक्तभक्तशिरः स्नातस्नातुकामसुतासृजाम् ॥ नवपीनसरोगार्त्तसूतिकाश्वासकासिनाम् । शुद्धानां दत्तवस्तीनां तथा नार्त्तवदुर्द्दिने ॥ अन्यत्रात्ययिके व्याधौ नैषां नस्यं प्रयोजयेत् । न नस्यं न्यूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे । न चोनद्बादशे धूमः कवडो नोनपञ्चमे ॥ न शुद्धिर्न्यूननवमे न चातिक्रान्तसप्ततौ । आजन्ममरणं शस्तं प्रतिमर्षन्तु वस्तिवत् ॥” इति सारकौमुदी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-845-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नस्तःअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: नस्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नस्तः 📚 ➤ तसिल् नाक से

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नस्त 📚नाक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें