🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:12:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नाकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नाकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नाकः

अर्थ: न कम् अकम् दुःखम्, तत् नास्ति अत्र इति नि.प्रकृतिभावः

संस्कृत: स्वर्गः, आकाशः · पर्याय: स्वर्, स्वर्ग, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नाक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाकःनाकौनाकाः
द्वितीयानाकम्नाकौनाकान्
तृतीयानाकेननाकाभ्याम्नाकैः
चतुर्थीनाकायनाकाभ्याम्नाकेभ्यः
पञ्चमीनाकात् / नाकाद्नाकाभ्याम्नाकेभ्यः
षष्ठीनाकस्यनाकयोःनाकानाम्
सप्तमीनाकेनाकयोःनाकेषु
सम्बोधनहे नाकहे नाकौहे नाकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाक
नाक
nāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाक m. (√ नम् [?]; according to Br. & Nir. fr. 2. न + 2. -अक, ‘where there is no pain’ [?]; cf. Pāṇ. vi, 3, 75 and below mfn.) vault of heaven (with or scil. दिवस्), firmament, sky (generally conceived as threefold, cf. त्रि-दिव, त्रि-नाक, and AV. xix, 27, 4; in VS. xvii, 67 there is a fivefold scale, viz. पृथिवी, अन्तरि-क्ष, दिव्, दिवो-नाक, and स्वर्-ज्योतिस्), RV. &c. &c.
the sun, Naigh. i, 4
N. of a Maudgalya, ŚBr. &c.
of a myth. weapon of Arjuna, MBh.
of a dynasty, VP.
नाक mfn. painless, ChUp. ii, 10, 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाक a. [न कं अकं दुःखं; तन्नास्ति यत्र नभ्राडित्यादि नि˚ प्रकृतिभावः] Happy, painless. --कः 1 Heaven; आनाकरथवर्त्मनां R. 1. 5; 15. 96. --2 Vault of heaven, upper sky, firmament. --Comp. --आपगा the heavenly Ganges. --ईशः, --ईश्वरः N. of Indra. --ओकस् m. a god. --चरः {1} a god. {2} a demi god. --नाथः, --नायकः an epithet of Indra. --पृष्ठं {1} the uppermost heaven. {2} the vault of heaven. --वनिता an Apsaras. --सद् m. a god; Bk. 1. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0612-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाक पु० न कमकं दुःखं तन्नास्ति यत्र नभ्राडित्या० नि० प्रकृतिभावः । १ स्वर्गे अमरः । “यन्न दुःखेन संमिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं च तत् सुखं स्वःपदास्पदम्” श्रुतौ हि स्वर्गस्य दुःखशून्यत्वमुक्तम् । दुःखराहित्येन २ सुखकरे त्रि० । “वैश्वानरः प्रत्नथा नाक- मारुह दिवः पृष्ठे” ताण्ड्यब्रा० १ । ७ । ६ “नाकं दुःखरा- हित्येन सुखकरं रथम्” भा० । ३ नमसि निघण्टुः स्वर्गा- न्तरिक्षसाधारणनामसु तस्य कीर्त्तनात् । ४ राजभेदे पु० “नव् नाकास्तु भोक्ष्यन्ति पुरीं चम्पावतीं नृपाः । मथुरां च पुरीं रम्यां नागाः भोक्ष्यन्ति सप्त वै” वामनपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4008,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाकः, पुं, (न कं सुखमिति अकं दुःखम् । तन्नास्त्य- त्रेति ।) स्वर्गः । इत्यमरः । १ । १ । ६ ॥ (यथा, भट्टिः । १ । ४ । “सन्तर्पणो नाकसदां वरेण्यः ॥” नभः । इति निघण्टुः । १ । ४ ॥ यथा, महा- भारते । १ । १७२ । ६ । “य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा ॥” क्ली, अस्त्रजातिविशेषः । यथा, महाभारते । ५ । ९६ । ४० । “काकुदीकं शुकं नाकमक्षिसन्तज्जनं तथा । सन्तानं नर्त्तकं घोरमास्यमादकमष्टमम् ॥ एतैर्विद्धाः सर्व्व एव मरण यान्ति मानवाः ॥” क्षत्त्रियजातिविशेषः । यथा, वायुपुराणे । “नव नाकास्तु भोक्ष्यन्ति पुरीं चम्पावतीं नृपाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-846-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाक" आता है (55)
नसा नासिका । नासा । नाकघोणा नासिका । नाकनकुट नाकनक्र नाक नामक जलजंतुनस्त नाकनासा नासिका । नाकनासिका नाक । नासानर्कुटक नासिका । नाक । घ्राणेंद्रियविकूणिका नासिका । नाकनस् नाक । नासिका । यौ॰—नसक्षुद्र = छोटी नासिकाजलांटक मगर । नक । नाकगंधज्ञा नासिका । नाकरक्तपित्त एक प्रकार का रोग जिसमें मुँह, नाक, गुदा, योगि आदि इंद्रियों से रक्त गि…तनुभस्त्रा नासिका । नाकनक्रा नाक । नासिकानस्या नाकगंधवहा नासिका । नाकनक्रहारक बहुत बड़ा जलजंतु । नाकनासिक्यक नाक । नासिकाप्राणग्रह नासिका । नाकनर्क नक्र । नाकनाकलोक नाक । स्वर्गशिंघिनी नाकसिंघिनी नासिका । नाकविघूणिका नासिका । नाकगंधनालिका गंधनाली संज्ञा स्त्री॰ नासिका । नाकप्राणरंध्र नासिका । नाकश्वसनरंध्र नाक । नासिकाघ्राणेंद्रिय नासिका । नाकगंधहर नाक ।—(ड़िं॰)जलजिह्न नक्र । नाक । घड़ियालशिंघाणी नाकगंधप्रत्यय घ्रँणोंद्रिय । नाकदाह जलाने की क्रिया या भाव । भस्मीकरणनाद शब्द । ध्वनि । आवाजविषय वह बड़ा प्रदेश जिसपर कोई शासन व्यवस्था हो । विशेष—ग्राम से बड़ा राष्ट्…घ्राण संज्ञ स्त्री॰शिप्र लोहे या ताँबे का टोप । शिरस्त्राणघ्राति सूँघने की क्रियासंचारिका संदेशवाहिका । दूतीगंधवह वायुसहोक्ति एक प्रकार का काव्यालंकार जिसमें 'सह', 'संग', 'साथ' आदि शब्दों का व्यवह…धींद्रिय वह इंद्रिय जिससे किसी बात का ज्ञान किया जाय । जैसे मन, आँख, कान, त्वक्…पिंगाक्ष शिवागोफणा सुश्रुत के अनुसार फोड़े और जख्म आदि बाँधने का एक प्रकार का बंधन जिसका …शालाक्य आयुर्वेद के अंतर्गत आठ प्रकार के तंत्रों में से एक तंत्र जिसमें, कान, …अक्षरन्यास लेख । लिखावटवाह्येंद्रिय पाँचों ज्ञानेंद्रियाँ जिनका काम वाह्य विषयों का ग्रहण करना है । आँख, क…सेट एक प्राचीन तौल या मानतिलपुष्प तिल का फूलपिंगचक्षु जिसकी आँखें भुरे या तामड़े रंग की होंघोण बहुत प्राचीन काल का एक बाजा जिसमें तार लगे रहते थे । उन्हीं तारों को छ…नकुवा † संज्ञा पुं॰श्लोपद टाँग भूलने का रोग । फीलपाव । विशेष—इस रोग में प्रथम पेड़ू, अंडकोष और ज…दूर्वाद्य घृत संज्ञा पुं॰ वैद्यक में एक विशिष्ट प्रकार से बनाया हुआ बकरी का घी ज…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नाकःनाक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नाकः 📚 ➤ न कम् अकम् दुःखम्, तत् नास्ति अत्र इति नि.प्रकृतिभावः
संस्कृत: स्वर्गः, आकाशः · पर्याय: स्वर्, स्वर्ग, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाक 📚मुखमंडल की मांस- पोशियों और अस्थियों के उभार से बना हुआ लन के रूप का व…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नाक
स्वर्ग के नाम (१.१.६) — स्वः, स्वर्ग, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक, द्यौ, दिव्, त्रिविष्टप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें