🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:48:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नाकसद्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नाकसद्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नाकसद्

अर्थ: देव

व्युत्पत्ति: नाकः-सद्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाकसद् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नाकसद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. नाकसद् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. नाकसद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. नाकसद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नाकसद् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाकसद् / नाकसत्नाकसदौनाकसदः
द्वितीयानाकसदम्नाकसदौनाकसदः
तृतीयानाकसदानाकसद्भ्याम्नाकसद्भिः
चतुर्थीनाकसदेनाकसद्भ्याम्नाकसद्भ्यः
पञ्चमीनाकसदःनाकसद्भ्याम्नाकसद्भ्यः
षष्ठीनाकसदःनाकसदोःनाकसदाम्
सप्तमीनाकसदिनाकसदोःनाकसत्सु
सम्बोधनहे नाकसद् / हे नाकसत्हे नाकसदौहे नाकसदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाकसद्
नाकसद्
nākasad
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाकसद् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. देव । देवता ।
२. गंधर्व [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाक—सद् mfn. sitting or dwelling in the sky, VS.; ŚBr.
नाक—सद् m. a deity, Hariv.; Bhaṭṭ.
N. of 9 Ekāhas, ŚrS.
नाक—सद् f. N. of a kind of Iṣṭakā, ŚBr.; Śulbas. (˚सत्-त्व n., TS.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाकसद् पु० नाके सीदति--सद क्विप् । १ देवे “सन्तर्पणो नाकसदां वरेण्यः” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4008,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नाकसद्नाकसद् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नाकसद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | नाकसद् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नाकसद् 📚 ➤ देव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाकसद् 📚देव । देवता🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नाकसद् = नाक + सद् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬