🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:14:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नाकुली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नाकुली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नाकुली

अर्थ: ना (पतला, फाल्तू) + कुली (पत्नी की बड़ी बहन, बड़ी साली)

संस्कृत: रास्ना · पर्याय: सुरसा, रास्ना, सुगन्धा, गन्धनाकुली, नकुलेष्टा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाकुली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नाकुलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. नाकुलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. नाकुलि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नाकुली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाकुलीनाकुल्यौनाकुल्यः
द्वितीयानाकुलीम्नाकुल्यौनाकुलीः
तृतीयानाकुल्यानाकुलीभ्याम्नाकुलीभिः
चतुर्थीनाकुल्यैनाकुलीभ्याम्नाकुलीभ्यः
पञ्चमीनाकुल्याःनाकुलीभ्याम्नाकुलीभ्यः
षष्ठीनाकुल्याःनाकुल्योःनाकुलीनाम्
सप्तमीनाकुल्याम्नाकुल्योःनाकुलीषु
सम्बोधनहे नाकुलिहे नाकुल्यौहे नाकुल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाकुली
नाकुली
nākulī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाकुली २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नकुल]
१. एक प्रकार का कंद जो सब प्रकार के विषों, विशेषकर सर्प के विष को दूर करता है । विशेष— नाकुली दो प्रकार का होता है । एक नाकुली दूसरा गंधनाकुली । गुण दोनों का एक सा है । गंधनाकुली कुछ अच्छी होती है । प्रर्या॰—नागसुगंधा । नकुलेष्टा । भुजंगाक्षी । सर्पांगी । विष- नाशिनी । रक्तपत्रिका । ईश्वरी । सुरसा ।
२. यवतिक्ता लता ।
३. रास्ना ।
४. चव्य । चविका ।
५. श्वेत कंटकारी । सफेद भटकैया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाकुली f. the ichneumon plant (supposed to furnish the i˚ with an antidote when bitten by a snake), Suśr. (cf. नकुलेष्टा)
Piper Chaba, L.
= यव-तिक्ता (L.), सर्प-गन्धा (Bh.), and other plants.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाकुली, स्त्री, (नकुलेन दृष्टा पीता वा । नकल + अण् + ङीप् ।) कुक्कुटीकन्दः । रास्ना । चविका । इति मेदिनी । ले, १०१ ॥ यवतिक्ता । श्वेतकण्ट- कारी । कन्दविशेषः । नाइ इति ख्याता ॥ तत्पर्य्यायः । सर्पगन्धा २ सुगन्धा ३ रक्त- पत्रिका ४ ईश्वरी ५ नागगन्धा ६ अहिभुक् ७ सरसा ८ सर्पादनी ९ व्यालगन्धा १० । अस्या गुणाः । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । त्रिदोषानेकविषनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-846-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "नाकुली" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नाकुलीनाकुली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नाकुली 📚 ➤ ना (पतला, फाल्तू) + कुली (पत्नी की बड़ी बहन, बड़ी साली)
संस्कृत: रास्ना · पर्याय: सुरसा, रास्ना, सुगन्धा, गन्धनाकुली, नकुलेष्टा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाकुली 📚एक प्रकार का कंद जो सब प्रकार के विषों, विशेषकर सर्प के विष को दूर करत…🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नाकुली
रास्ना के नाम (२.४.११४) — सुरसा, रास्ना, सुगन्धा, गन्धनाकुली

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नाकुली = ना + कुली कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें