🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:45:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नागरकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नागरकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नागरकः

अर्थ: नगर में पला, नगर में उत्पन्न

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नागरक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नागरका (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. नागरका (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. नागरका (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नागरक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानागरकःनागरकौनागरकाः
द्वितीयानागरकम्नागरकौनागरकान्
तृतीयानागरकेणनागरकाभ्याम्नागरकैः
चतुर्थीनागरकायनागरकाभ्याम्नागरकेभ्यः
पञ्चमीनागरकात् / नागरकाद्नागरकाभ्याम्नागरकेभ्यः
षष्ठीनागरकस्यनागरकयोःनागरकाणाम्
सप्तमीनागरकेनागरकयोःनागरकेषु
सम्बोधनहे नागरकहे नागरकौहे नागरकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नागरक
नागरक
nāgaraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नागरक १ संज्ञा [सं॰]
१. शिल्पी । कारीगर ।
२. चोर ।
३. नगर का शासनकर्ता । नागरिक प्रणिधि (को॰) ।
४. नागरिक । नगरवासी (को॰) ।
५. नम्र या अनुकूल नायक (को॰) ।
६. नगर के दोषों से युक्त व्यक्ति (को॰) ।
७. नगरव्यवस्था करनेवाले राजपुरुषों या पुलिस का प्रधान (को॰) ।
८. एक रतिबंध (को॰) ।
९. एक दूसरे के विरोधी नक्षत्र (को॰) ।
नागरक २ वि॰
१. नगर में उत्पन्न या घोषित ।
२. नम्र । अनुकूल ।
३. विदग्ध । चतुर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नागरक mf(इका)n. living in a town (opp. to आरण्यक), L.
clever, cunning, L.
नागरक m. a citizen, L.
chief of a town, police officer, Śak. (v.l. for ˚रिक) applied to planets opposed to each other, Var. (cf. नागर-नृपति and -यायि-ग्रह)
an artist, W.
a thief, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नागरक, नागरिक a. [नगरे भवः वुञ्] 1 Town-bred, town-born. --2 Polite, courteous, courtly; नागरिकवृत्त्या संज्ञापयैनां Ś. 5; साधु आर्य नागरिकोसि V. 2. --3 Clever, shrewd, cunning (विदग्ध). --कः 1 A citizen. --2 A polite or courteous man, a gallant; one who shows exaggerated attention to his first mistress while he is courting some one else. --3 One who has contracted the vices of a town. --4 A thief. --5 An artist. --6 The chief of the police; V. 5; Ś. 6. --कं Dry ginger. --(रिकं) The toll levied from a town.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0613-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नागरक त्रि० नगरे भवः कुत्सितः प्रविणो वा “नगरात् कुत्सनप्रावीण्ययोः” पा० वुञ् । कुत्सने १ चौरे प्रवीणे २ शिल्पिनि च “अकुत्सनादौ तु अणेव नागरा व्राह्मणाः” सि० कौ० ३ रतिबन्धभेदे “ऊरुमूलोपरि स्थित्वा योषिदूरुद्वयं रमेत् । ग्रीवां धृत्वा कराभ्याञ्च बन्धो नाग- रकोमतः” तल्लक्षणम् नागर + स्वार्थे क । ४ नागरशब्दार्थे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4013,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नागरकः, पुं, (नागर एव । स्वार्थे कन् । यद्वा, नागरेण कायतीति । कै + कः ।) रतिबन्ध- विशेषः । यथा, -- “ऊरुमूंलोपरि स्थित्वा योषिदूरुद्बयं यदि । ग्रीवां धृत्वा कराभ्याञ्च बन्धो नागरको मतः ॥” इति रतिमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-850-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नागरकःनागरक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नागरका (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | नागरका (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नागरकः 📚 ➤ नगर में पला, नगर में उत्पन्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नागरक 📚शिल्पी । कारीगर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬