🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:15:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नाटम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नाटम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नाटम्

अर्थ: दिखाना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: अवस्पन्दने

अंग्रेज़ी: to enact, to dance, to act, to show

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — नट् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. नाट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. नाट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. नाट (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — नट् (चुरादिगण) · अर्थ: दिखाना (अवस्पन्दने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनाटयतिनाटयतःनाटयन्ति
मध्यमनाटयसिनाटयथःनाटयथ
उत्तमनाटयामिनाटयावःनाटयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नाटयति · लट् (आत्मने.): नाटयते · लिट्: नाटयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): नाटयाञ्चक्रे · लुट्: नाटयिता · लुट् (आत्मने.): नाटयिता · लृट्: नाटयिष्यति · लृट् (आत्मने.): नाटयिष्यते · लोट्: नाटयतात् · लोट् (आत्मने.): नाटयताम् · लङ्: अनाटयत् · लङ् (आत्मने.): अनाटयत · विधिलिङ्: नाटयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): नाटयेत · आशीर्लिङ्: नाट्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): नाटयिषीष्ट · लुङ्: अनीनटत् · लुङ् (आत्मने.): अनीनटत · लृङ्: अनाटयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अनाटयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नाटन · ण्वुल्: नाटकः · तृच्: नाटयिता · यत्: नाट्यः · तव्य: नाटयितव्यः · अनीयर्: नाटनीयः · क्त: नाटितः · क्तवतु: नाटितवान् · शतृ: नाटयन् · स्य-शतृ: नाटयिष्यन् · शानच्: नाटयमानः · क्त्वा: नाटयित्वा · ल्यप्: प्रनाट्य · तुमुन्: नाटयितुम् · णमुल्: नाटम् · क्तिन्: नाट्टि · क्वसु: नाटयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नट्
नट्
naṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नट् (Prākṛ. for नृत्, q.v.) cl. 1. P. नटति (Dhātup. xix, 19; ix, 23) to dance, Kāv.; to hurt or injure, Vop. (cf. उन्-√ नट्) : Caus. नाटयति (Dhātup. xxxii, 12) to represent anything (acc.) dramatically, act, perform, imitate, Mṛcch.; Śak. &c.; to fall (cf. √ नड्); to shine, Vop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (525,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नट् {vI.v} {c1c} P. (नटति, the न not changed to ण after प्र in the sense of ‘hurting’) 1 To dance; यदि मनसा नटनीयं Gīt. 4. --2 To act. --3 To injure (by a deceptive trick). --Caus. (नाटयति-ते) 1 To act, gesticulate, represent dramatically (in dramas); शरसंधानं नाटयति Ś. 1. &c. --2 To imitate, copy; स्फटिककटकभूमिर्नाटयत्येष शैलः… अधिगतधवलिम्नः शूलपाणेरभिख्यां Śi. 4. 65. (N. B. नट् forms नटयति in the sense of ‘causing to dance’; Bh. 3. 126). {vII.v} {c10c} U. (नाटयति-ते) 1 To drop or fall. --2 To shine. --3 To injure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0605-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नाटम्अव्यय — नट् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: नाट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | नाट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नाटम् 📚 ➤ दिखाना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: अवस्पन्दने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नट् 📚(Prākṛ. for नृत्, q.v.) cl. 1. P. नटति (Dhātup. xix, 19; ix, 23) to da…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नाटम्: नट् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें