🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:10:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नाट्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नाट्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नाट्य

अर्थ: ष्यञ् नाचना

संस्कृत: नृत्यम्, नृत्यगीतवाद्यानाम् मेलनम् · पर्याय: ताण्डव, नटन, लास्य, नृत्य, नर्तन

व्युत्पत्ति: नट +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाट्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्यय — नट् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  3. अव्यय — नट् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  4. नाट्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नट् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नाट्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाट्यम्नाट्येनाट्यानि
द्वितीयानाट्यम्नाट्येनाट्यानि
तृतीयानाट्येननाट्याभ्याम्नाट्यैः
चतुर्थीनाट्यायनाट्याभ्याम्नाट्येभ्यः
पञ्चमीनाट्यात् / नाट्याद्नाट्याभ्याम्नाट्येभ्यः
षष्ठीनाट्यस्यनाट्ययोःनाट्यानाम्
सप्तमीनाट्येनाट्ययोःनाट्येषु
सम्बोधनहे नाट्यहे नाट्येहे नाट्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाट्य
नाट्य
nāṭya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाट्य n. dancing, mimic representation, dramatic art, Kāv.; Pur. &c. (˚ट्येन ind. with a gesture, Kālid. &c.)
the costume of an actor, BhP. (cf. below).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाट्यं [नटस्येदं कृत्यं ष्यञ्] 1 Dancing. --2 Dramatic representation, gesticulation, acting; नाट्ये च दक्षा वयं Ratn. 1. 6; नूनं नाट्ये भवति च चिरं नोर्वशी गर्वशीला Vikr. 18. 29. --3 The science or art of dancing or acting, scenic art; नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनं M. 1. 4. --4 The costume of an actor. --ट्यः An actor. --Comp. --आचार्यः a dancing preceptor. --उक्तिः f. dramatic phraseology. --धर्मिका, --धर्मी the rules of dramatic representation. --प्रियः an epithet of Śiva. --शाला {1} a dancing-hall. {2} a theatre. --शास्त्रं {1} the dramatic science, dramaturgy. {2} a work on dramatic representation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0613-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाट्य न० नटस्य इदं कृत्यस् “छन्दोगौकिथकेत्यादिना” पा० ष्यञ् । १ नटकृत्ये नृत्यगीतवाद्यात्मके २ लास्ये वाक्या- र्थाभिनये च तत्फलादिकं सङ्गीतदा० उक्तं यथा “देवर्षिक्षितिपालपूर्वचरितान्यालोक्य धर्मादयस्तत् स्ताबाश्रितभूमिकाभिनयने स्यादर्थसिद्धिः परा । सङ्गी- तायुतचित्तवृत्तिहरणावश्या भवन्त्यङ्गना ज्ञानं शङ्करसेव- येति कथितं नाट्यं चतुर्वर्गदम् । यो यस्य दयितो भावः स तं नाट्ये निरीक्षते । अतः सर्वमनोहारि नाट्यं कस्य न रञ्जकम्” । नाट्योत्पत्तिर्यथा “इहानुश्रूयते ब्रह्मा शक्रेणाभ्यर्थितः पुरा । चकाराकृष्य वेदेभ्यो नाट्यवेदन्तु पञ्चमम् । उपवेदोऽथ वेदाश्च चत्वारः कथिताः स्मृतौ । तत्रोपवेदो गान्धर्वः शिवेनोक्तः सयम्भुवे । तेनापि भरतायोक्तस्तेन मर्त्ये प्रचारितः । शिवाब्जयोनिभरता- स्तस्मादस्य प्रयोजकाः” । नाट्यारम्भमुहूर्त्तादिनिरूपणाय पी० धा० वसिष्ठ आह “त्रिकोत्तरामित्रगुरुश्रविष्ठाहस्ते- न्द्रवारीश्वरपौष्णभेषु । सङ्गीतनृत्यादिसमस्तकर्म कार्यं विभौमार्कजवासरेषु” । श्रीपतिरपि “हस्तः पुष्यो वासवं चानुराधा ज्येष्ठा पौष्णं वारुणं चोत्तराश्च । पूर्वाचार्यैः कीर्त्तितश्चन्द्रवर्त्ती नृत्यारम्भे शोभनोऽयं भवर्गः” । काश्यपः “लग्नसंस्थे बुधे चन्द्रे बुधराशौ तु वीक्षिते । शुभग्रहै- श्चतुर्थस्थैर्नाट्यारम्भः प्रशस्यते” । अतएव रतमालायाम् “बुधे विलग्ने शशिनि ज्ञराशौ शुभवीक्षिते । हिकु कस्थैः शुभैर्नाट्यप्रारम्भः सद्भिरिष्यते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4020,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाट्यं, क्ली, (नटानां कार्य्यम् । नट + “छन्दोगौक्- थिकयाज्ञिकबह्वृचनटात् ञ्यः ।” ४ । ३ । १२९ । इति ञ्यः ।) नृत्यगीतवाद्यम् । तत्पर्य्यायः । तौर्य्यत्रिकम् २ । इत्यमरः । १ । ७ । १० ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । ७ । ३० । “नाट्यं तनोषि सगुणा विविधप्रकारं नो वेत्ति कोऽपि तव कृत्यविधानयोगम् ॥”) नटानां समूहः । इति व्याकरणम् ॥ नाट्या- रम्भनक्षत्राणि यथा । अनुराधा १७ धनिष्ठा २३ पुष्यः ८ हस्ता १३ चित्रा १४ स्वाती १५ ज्येष्ठा १८ शतभिषा २४ रेवती २७ ॥ इति ज्योतिषम् ॥ * ॥ नाट्यफलं यथा, -- “देवर्षिक्षितिपालपूर्व्वचरितान्यालोक्य धर्म्मादय- स्तत्स्तावाश्रितभूमिकाभिनयने स्यादर्थसिद्धिः परा । संगीतायुतचित्तवृत्तिभरणा वश्या भवन्त्यङ्गना ज्ञानं शङ्करसेवयेति कथितं नाट्यं चतुर्व्वर्ग- दम् ॥ यो यस्य दयितो भावः स तं नाट्ये निरीक्षते । अतः सर्व्वमनोहारि नाट्यं कस्य न रञ्जकम् ॥” [] नाट्योत्पत्तिर्यथा, -- “इहानुश्रूयते ब्रह्मा शक्रेणाभ्यर्थितः पुरा । चकाराकृष्य वेदेभ्यो नाट्यवेदन्तु पञ्चमम् ॥ उपवेदोऽथ वेदाश्च चत्वारः कथिताः स्मृतौ । तत्रोपवेदो गान्धर्व्वः शिवेनोक्तः स्वयम्भुवे ॥ तेनापि भरतायोक्तस्तेन मर्त्ये प्रचारितः । शिवाब्जयोनिभरतास्तस्मादस्य प्रयोजकाः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-853-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाट्य" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नाट्यनाट्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नट् + ण्यत्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — नट् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) | अव्यय — नट् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नाट्य 📚 ➤ ष्यञ् नाचना
संस्कृत: नृत्यम्, नृत्यगीतवाद्यानाम् मेलनम् · पर्याय: ताण्डव, नटन, लास्य, नृत्य, नर्तन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाट्य 📚n. dancing, mimic representation, dramatic art, Kāv.; Pur. &c. (˚ट्येन…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नाट्य
नृत्य के नाम (१.७.११) — ताण्डव, नटन, लास्य, नृत्य, नर्तन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नाट्य: नट् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें