🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:26:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नाथाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नाथाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नाथाय

अर्थ: प्रभु, स्वामी, रक्षक

व्युत्पत्ति: नाथ् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाथ (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. नाथ (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नाथ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाथःनाथौनाथाः
द्वितीयानाथम्नाथौनाथान्
तृतीयानाथेननाथाभ्याम्नाथैः
चतुर्थीनाथायनाथाभ्याम्नाथेभ्यः
पञ्चमीनाथात् / नाथाद्नाथाभ्याम्नाथेभ्यः
षष्ठीनाथस्यनाथयोःनाथानाम्
सप्तमीनाथेनाथयोःनाथेषु
सम्बोधनहे नाथहे नाथौहे नाथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाथ
नाथ
nātha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाथ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रभु । स्वामी । अधिपति । मालिक ।
२. पति ।
३. वह रस्सी जिसे बैल भैंसे आदि की नाक छेदकर उसमें इसलिये डाल देते हैं जिसमें वे वश में रहें । उ॰— रंगनाथ ही जाकर हाथ ओही के नाथ । गहे नाथ सो खींचै फेरत फिरै न माथ । —जायसी (शब्द॰) ।
४. मत्स्येंद्रनाथ के अनुयायी योगियों की एक उपाधि । गोरखपंथी साधुओं की एक पदवी जो उनके नामों के साथ ही मिली रहती है ।
५. नाथ सिद्धों का परम तत्व । उ॰—पिंड प्राण की रक्षा श्री नाथ निरंजन करे ।—रामानंद॰, पृ॰ ३ ।
६. एक प्रकार के मदारी जो साँप पालते और नचाते हैं । मुहा॰—नाथ पड़ना = जिम्मेदारी आना ।
नाथ २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ नाथना]
१. नाथने की क्रिया या भाव । उ॰— रंग नाथ हौं जाकर हाथ ओहि के नाथ । गहे नाथ सो खींचै फेरे फिरै न माथ । —जायसी (शब्द॰) ।
नाथ † ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ नथ]दे॰ नथ । उ॰— परी नाथ कोइ छुवै न पारा । मारग मानुस सोन उछारा । —जायसी (शब्द॰) ।
नाथ संप्रदाय संज्ञा पुं॰ [सं॰ नाथ + सम्प्रदाय] गोरखनाथ का चलाया हुआ एक पंथ ।उ॰— नाथ संप्रदाय के आदि प्रवर्तक 'आदि नाथ' शिव ही कहे जाते हैं ।—पू॰ म॰ भा॰, पृ॰ ३३५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाथ n. refuge, help, AV.; TBr.
नाथ m. a protector, patron, possessor, owner, lord (often ifc., esp. in names of gods and men, e.g. गोविङ्द-, जगन्- &c.; but also mf(आ)n. possessed of occupied by, furnished with, cf. स-)
नाथ m. a husband (esp. in voc.), MBh.; Kāv. &c.
a rope passed through the nose of a draft ox, L.
N. of sev. authors, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाथः [नाथ्-अच्] 1 A lord, master, protector, leader; नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानां R. 5. 13, 2. 73, 3. 45; त्रिलोक˚, कैलास˚ &c. --2 A husband. --3 A rope passed through the nose of a draft-ox. --4 A possessor. --Comp. --हरिः a beast (पशु).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0613-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाथ दवे (उपतापे) प० आशिषि आत्म० ऐश्येऽर्थने च पर० भ्वा० मक० सेट् नाथति दुनोति ईष्टे याचते इत्यर्थः नाथते आशंसते इत्यर्थः । अनाथीत् अनाथिष्ट । ननाथ- थे ऋदित् अननाथत् । नाथः । अणोपदेशत्वात् सति निमित्ते म णत्वम् प्रनाथति । याचने “सन्तुष्टमिष्टानि तमिष्टदेतं नाथन्ति के नाम न लोकनाथम्” नैष० “आ- शिषि नाथः” पा० आशीर्वादे एवात्मनेपदविधानात् उपतापयाचनादौ परस्यैपदित्वम् अतएव काव्यप्र० “दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगम्” इति च्युतसंस्कृतिदोषे उदाहृत्योक्तं यथा अत्र अनुनाथते इति । सर्पिषो नाथते इत्यादावशिष्येव नाथतेरात्मनेपदं विहितम् । “आशिषि नाथः” इति सू० अत्र तु याधनमर्थः तस्मात् “दीनं त्वामनुनाथति स्तनयुगमिति” पठनीयम् ।
नाथ पु० नाथ ऐश्ये अच् । स्वामिनि ईश्वरे हेमच० । “अन- र्घ्यमर्घ्येण तमद्रि नाथः” कुमा० “त्रिलोकनाथेन सतां मथद्विषः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4030,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाथ, ऋ ङ आशिषि । दवैश्येऽर्थे । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-आत्मं च-सकं-ऐश्ये अकं- सेट् ।) दन्त्यादिरयम् । ऋ, अननाथत् । ङ, प्रणाथते प्रनाथते । दव उपतापः । आशी- रिष्टार्थाशंसनम् । ङित्त्वेऽपि शपथाशीर्गत्यनु- कारे इति नियमादाभ्यामाशिषोऽन्यत्र परस्मै- पदम् । नाथति शत्रुं बली उपतापयतीत्यर्थः । नाथते श्रियं लोकः आशंसते इत्यर्थः । नाथति धनी ईश्वरः स्यादित्यर्थः । नाथति भूपं भूमिं विप्रः प्रार्थयतीत्यर्थः । मार्गणैरथ तव प्रयो- जनं नाथसे किमु न भूभृतः पतिमिति भारवौ याचनमप्याशंसाविशेषः । आशिषि नित्य- मात्मनेपदमन्यत्र विभाषयेति केचित् । इति दुर्गादासः ॥
नाथः, पुं, (नाथति ईश्वरो भवतीति । नाथ ऐश्ये + अच् ।) ऐश्ययुक्तः । तत्पर्य्यायः । अधिपः २ ईशः ३ नेता ४ परिवृढः ५ अधिभूः ६ पतिः ७ इन्द्रः ८ स्वामी ९ आर्य्यः १० प्रभुः ११ भर्त्ता १२ ईश्वरः १३ विभुः १४ ईशिता १५ इनः १६ नायकः १७ । इति हेमचन्द्रः । ३ । २३ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ४८ । १७ । “स हि नाथो जनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-858-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाथ" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नाथायनाथ (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नाथ् + अच्)
अन्य सम्भावना: नाथ (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नाथाय 📚 ➤ प्रभु, स्वामी, रक्षक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाथ 📚प्रभु । स्वामी । अधिपति । मालिक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नाथाय: नाथ् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें