🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:30:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नारः

अर्थ: जल

व्युत्पत्ति: नर + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानारःनारौनाराः
द्वितीयानारम्नारौनारान्
तृतीयानारेणनाराभ्याम्नारैः
चतुर्थीनारायनाराभ्याम्नारेभ्यः
पञ्चमीनारात् / नाराद्नाराभ्याम्नारेभ्यः
षष्ठीनारस्यनारयोःनाराणाम्
सप्तमीनारेनारयोःनारेषु
सम्बोधनहे नारहे नारौहे नाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नार
नार
nāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नार १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नाल, नाड़]
१. गला । गरदन । ग्रीवा । मुहा॰—नार नवाना =(१) गरदन झुकाना । सिर नीचे की ओर करना । (२) लज्जा, चिंता, संकोच, मान आदि के कारण सामने न ताकना । दृष्टि नीची करना । लज्जित होने, चिंता करने या रूठने का भाव प्रकट करना । उ॰—समुझि निज अपराध करनी नार नावति नीचि । बहुत दिन तें बरति है कै आखि दीजै सींधि ।—सूर (शब्द॰) । नार नींचो करना = दे॰ 'नार नवाना' । उ॰—मान मनायो राधा प्यारी ।....कत ह्वै रही नार नीची करि देखत लोचन झूले । सूर (शब्द॰) ।
२. जुलाहों की ढरकी । नाल । ३, पु कमल की डंडी । मृणाल की नाल । उ॰—बरनौं गीवँ कूज कै रीसी । कंज नार जनु लागेउ सीसी ।—जायसी ग्रं॰, (गुप्त), पृ॰ १९२ ।
नार † २ संज्ञा पुं॰
१. उल्व नाल । आँवल नाल । वह गर्भस्थ सूत्र जिससे जन्म से पूर्व गर्भस्थ शिशु बँधा रहता है । वि॰ दे॰ नाल२ । यौ॰—नाद्द बेवार ।
२. नाला ।
३. बहुत मोटा रस्सा ।
४. सूत की डोरी जिससे स्त्रियाँ घाँघरा कसती हैं अथवा कहीं कहीं धोती की चुनन बाँधती हैं । नारा । नाला ।
५. जुबा जोड़ने की रस्सी या तस्मा ।
६. चरने के लिये जानेवाले चौपायों का झुंड ।
नार † ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नारी] दे॰ नारी ।
नार ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नरसमूह । मनुष्यों की भीड़ ।
२. तुरंत का जनमा हुआ गाय का बछड़ा ।
३. जल । पानी । उ॰— हम घट बिरह दून कै दहा । लोयन नार समुँद होइ बहा ।— चित्रा॰, पृ॰ १७१ ।
४. सोंठ । शुंठी ।
नार ५ वि॰
१. नरसंबंधी । मनुष्यसंबंधी ।
२. परमात्मासंबंधी ।
नार ६ संज्ञा पुं॰ [फा॰] अनार [को॰] ।
नार ७ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰]
१. आग । अग्नि । उ॰—भसम होवे एक दिन में धर दुख की नार ।—दक्खिनी॰, पृ॰ १४० ।
२. नरक (को॰) ।
नार बेवार † संज्ञा पुं॰ [हिं॰ नार + सं॰ बिवार (= फैलाव)] आँवला नाल । नाल और खेड़ी आदि । नारापोटी । उ॰—नार बेवार समेत उठावा । लै वसुदेव चले तम छावा ।—विश्राम (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नार mf(ई)n. (fr. नर) relating to or proceeding from men, human, mortal, Mn.; Kāv.
spiritual (?), W.
नार m. a man, TĀr. (v.l.)
नार m. (pl.) water (also sg. n. and f(आ). , L.), Mn. i, 10 (prob. invented to explain नारायण)
नार m. = नारायण, L.
a calf, L.
नार n. a multitude of men, L.
dry ginger, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नार a. (री f.) [नरस्येदं-अण्] 1 Human, mortal. --2 Spiritual. --रः 1 A calf. --2 Water (said to be f. also; cf. Ms. 1. 10). --रं 1 A multitude or assemblage of men. --2 Dry ginger. --Comp. --कीटः a deceiver, (disappointing expectations raised by himself.) --जीवनं gold.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0615-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नार त्रि० नरस्येदम् अण् । १ नरसम्बन्धिनि २ परमात्मसम्ब- न्धिनि च “नारं स्पृष्ट्वा तु सस्नेहं सचेलं जलमावि- शेत्” स्मृतिः नरशब्दे उदा० दृश्यम् । ३ जले “आपो नारा इति प्रोक्ताः आपौ वै नरसूनवः” मनुः । आर्ष- त्वात् ङीपोऽभावः । लोके स्त्रियां ङीब नारी इत्येव । ४ तर्णके बालके च मेदि० । नराणां समूहः अण् । ५ नरसमूहे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4043,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नारं, क्ली, (नराणां समूहः । नर + समूहे अण् ।) नरसमूहः । इति व्याकरणम् ॥ (नर- स्येदमिति । नर + “तस्येदम् ।” ४ । ३ । १२० । इत्यण् ।) नरसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, -- “मलमूत्रपुरीषास्थिनिर्गतं ह्यशुचि स्मृतम् । नारं स्पृष्ट्वा तु सस्नेहं सचेलो जलमाविशेत् ॥” इति सामान्यनिरुक्तौ जगदीशधृतस्मृतिवचनम् ॥
नारः, पुं, (नरस्यायमिति । ब्रर + अण् ।) तर्णकः । जलम् । इति मेदिनी । रे, ५३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-864-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नार" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नारःनार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नारः 📚 ➤ जल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नार 📚गला । गरदन । ग्रीवा । मुहा॰—नार नवाना =(१) गरदन झुकाना । सिर नीचे की ओ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नारः: नर + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें