🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:14:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नारक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नारक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नारक

अर्थ: नारकीय, नरकसंबंधी, दोजखी

संस्कृत: नरकः, नरकस्थप्राणी · पर्याय: नरक, निरय, दुर्गति

व्युत्पत्ति: नरक +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नारक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानारकःनारकौनारकाः
द्वितीयानारकम्नारकौनारकान्
तृतीयानारकेणनारकाभ्याम्नारकैः
चतुर्थीनारकायनारकाभ्याम्नारकेभ्यः
पञ्चमीनारकात् / नारकाद्नारकाभ्याम्नारकेभ्यः
षष्ठीनारकस्यनारकयोःनारकाणाम्
सप्तमीनारकेनारकयोःनारकेषु
सम्बोधनहे नारकहे नारकौहे नारकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नारक
नारक
nāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नरक के नाम (1.9.1) नरक · निरय · दुर्गति
नरक के प्राणी (1.9.2) प्रेत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नारक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नरक ।
२. नरकस्थ प्राणी । नरक में रहनेवाला व्यक्ति ।
नारक २ वि॰ नरक संबंधी । नरक का [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नारक mf(ई)n. (fr. नरक) relating to hell, hellish, infernal
नारक m. (with लोक) hell, AV. (also नारक m., VS.)
नारक m. inhabitant of hell, Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (537,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नारक a. (की f.) [नरक एव प्रज्ञा˚ अण् नरकस्येदं अण् वा] Hellish, relating to hell, infernal. --कः 1 The infernal regions, hell. --2 An inhabitant of hell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0615-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नारक पु० नरक एव प्रज्ञा० अण् । १ नरके । नरको भोम्यत- याऽस्त्यस्व अण् । २ नरकस्त्ये प्राणिनि त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4043,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नारकः, पुं, (नरक एव । प्रज्ञाद्यण् ।) नरकः । (नरके भवः । “तत्र भवः ।” ४ । ३ । ५३ । इत्यण् ।) नरकस्थप्राणिनि, त्रि । इत्यमरः । १ । ९ । १ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १५ । ७३ । “अनुकम्पामिमामद्य नारकेष्विह कुर्व्वतः । तदेव शतसाहस्रं संख्यामुपगतं तव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-864-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नारकनारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नॄ + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: नारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नारक 📚 ➤ नारकीय, नरकसंबंधी, दोजखी
संस्कृत: नरकः, नरकस्थप्राणी · पर्याय: नरक, निरय, दुर्गति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नारक 📚नरक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नारक
नरक के नाम (१.९.१) — नरक, निरय, दुर्गति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नारक: नॄ + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें