🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नाराच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नाराच

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नाराच

अर्थ: ड स्वार्थे अण्, नारम् आचामति वा तारा . " लोहे का बाण

संस्कृत: सर्वलोहमयशरः · पर्याय: प्रक्ष्वेडन

व्युत्पत्ति: नरान् आचमति- आ + चम् + ड स्वार्थे अण्, नारम् आचामति वा तारा . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाराच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नाराच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानाराचःनाराचौनाराचाः
द्वितीयानाराचम्नाराचौनाराचान्
तृतीयानाराचेननाराचाभ्याम्नाराचैः
चतुर्थीनाराचायनाराचाभ्याम्नाराचेभ्यः
पञ्चमीनाराचात् / नाराचाद्नाराचाभ्याम्नाराचेभ्यः
षष्ठीनाराचस्यनाराचयोःनाराचानाम्
सप्तमीनाराचेनाराचयोःनाराचेषु
सम्बोधनहे नाराचहे नाराचौहे नाराचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाराच
नाराच
nārāca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पूरे लोहे का बाण (2.8.87) प्रक्ष्वेडन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाराच संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लोहे का बाण । वह तीर जो सारा लोहे का हो । विशेष—शर में चार पंख लगे रहते हैं और नाराच में पाँच । इसका चलाना बहुत कठिन है ।
२. वाण । तीर ।
३. दुर्दिन । ऐसा दिन जिसमें बादल घिरा हो, अंघड़ चले और इसी प्रकार के और उपद्रव हों ।
४. एक वर्णवृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में दो नगण और चार रगण होते हैं । इसे 'महामालिनी' और 'तारका' भी कहते हैं ।
५. २४ मात्राओं का एक छंद । जैसे,—तवै ससैन काल जीत बाल तीर जाय कै ।
६. जलहस्ती (को॰) ।
७. एक प्रकार का घृत (वैद्यक) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाराच m. (fr. ?) an iron arrow, any a˚, MBh.; Kāv. &c. (cf. अर्ध-)
water-elephant (= जलेभ), L.
a bad or cloudy day (?), L.
नाराच n. a kind of metre, Col. (cf. नर्˚)
a partic. medicament, Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (537,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाराचः [नरान् आचामति आ-चम्ड स्वार्थे अण्, नारं आचामति वा Tv.] 1 An [] iron arrow; तत्र नाराचदुर्दिनं R. 4. 41. --2 An arrow in general; कनकनाराचपरंपराभिरिव K. 57. --3 Waterelephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाराच पु० नरान् आचामति आ + चम--ड स्वार्थे अण्, नारं नरसमूहमाचामति आ + चम--ड वा । सर्वलौहमये वाणे अमरः । “तत्र नाराचदुर्दिनम्” रघुः नालीकशब्दे [] दृश्यम्” कुपित मदनमुक्तोत्तप्तनाराचलीलाम्” माघः “इह गनरचतुष्कसृष्टन्तु नाराचमाचक्षते” उक्ते छन्दोभेदे न०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4045-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाराचः, पुं, (नारं नरसमूहं आचामतीति । चमु अदने + “अन्येष्वपि दृश्यते ।” ३ । २ । १०१ । इति डः ।) समुदायलौहमयबाणः । तत्पर्य्यायः । प्रक्ष्वेडनः २ । इत्यमरः । २ । ८ । ८७ ॥ लोह- [] नालः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, बृहत्शार्ङ्गधरे । “सर्व्वलौहास्तु ये बाणा नाराचास्ते प्रकीर्त्तिताः । पञ्चभिः पृथुलैः पक्षैर्युक्ताः सिध्यन्ति कस्य- चित् ॥”) दुर्दिनम् । इति शब्दमाला ॥ (अष्टादशाक्षर- वृत्तिविशेषः । इति छन्दोमञ्जरी ॥ अस्य लक्ष- णादिकं छन्दःशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ वैद्यकोक्तघृत- विशेषः । यथा, भावप्रकाशे उदररोगाधिकारे । “स्नुक्क्षीरदन्तीत्रिफलाविडङ्ग- सिंहीत्रिवृच्चित्रकसूर्य्यकल्कैः । घृतं विपक्वं कुडवप्रमाणं तोयेन तस्याक्षसमेन कर्षम् ॥ पीतोष्णमम्भोऽनुपिबेद्विरेफे पेयं रसं वा प्रपिबेद्बिधिज्ञः । नाराचमेनं जठरामयाना- मुक्तं प्रयुक्तं प्रवदन्ति सन्तः ॥” इति नाराचघृतम् ॥ * ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-865-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाराच" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नाराचनाराच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नाराच 📚 ➤ ड स्वार्थे अण्, नारम् आचामति वा तारा . " लोहे का बाण
संस्कृत: सर्वलोहमयशरः · पर्याय: प्रक्ष्वेडन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाराच 📚लोहे का बाण । वह तीर जो सारा लोहे का हो । विशेष—शर में चार पंख लगे रहत…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नाराच

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नाराच: नरान् आचमति- आ + चम् + ड स्वार्थे अण्, नारम् आचामति वा तारा . (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें