🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:24:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नारि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नारि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नारि

अर्थ: नृ- नर वा जातौ ङीष् नि . स्त्री

संस्कृत: स्त्री · पर्याय: स्त्री, योषित्, अबला, योषा, सीमन्तिनी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नारी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नॄ धातु (क्र्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. नॄ धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नारी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानारीनार्यौनार्यः
द्वितीयानारीम्नार्यौनारीः
तृतीयानार्यानारीभ्याम्नारीभिः
चतुर्थीनार्यैनारीभ्याम्नारीभ्यः
पञ्चमीनार्याःनारीभ्याम्नारीभ्यः
षष्ठीनार्याःनार्योःनारीणाम्
सप्तमीनार्याम्नार्योःनारीषु
सम्बोधनहे नारिहे नार्यौहे नार्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नारी
नारी
nārī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नारी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. स्त्री । औरत ।
२. तीन गुरु वर्णों की एक वृत्ति । जैसे—माधो ने । दी तारी । गोपों की । है नारी ।
नारी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नाडि] पानी के किनीरे रहनेवाली एक चिड़िया जिसके पैर ललाई लिए भूरे होते हैं । पीठ और पूँछ भी भूरी होती है ।
नारी ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ नार]
१. वह रस्सी जिससे जुए में हल बाँधते हैं । नार ।
२. रथ और अश्व को युक्त करने वाली रज्जु या चमड़े का तस्मा । उ॰—सुंदर रथ न चलै बिन नारी ।—सुंदर॰, भा॰ १, पृ॰ ३५३ ।
नारी पु † ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नाड़ी] दे॰ नाड़ी ।
नारी पु † ५ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ नाली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नारी (ई), f., see नारी
नारी f. (of ˚र, q.v.) a woman, a wife (in older language also नारि), RV. &c. &c.
a female or any object regarded as feminine, VS.; TĀr.
sacrifice, Naigh.
N. of a daughter of Meru, BhP.
of 2 kinds of metre, Col.
नारी , f. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नारी [नॄ-नर-वा जातौ ङीष् नि˚] A woman; अर्थतः पुरुषो नारी या नारी र्साथतः पुमान् Mk. 3. 27. --Comp. --तरंगकः {1} a paramour. {2} a libertine. --दूषणं a woman's vice, (they are: --पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् । स्वप्नोऽन्यगृहवासश्च नारीणां दूषणानि षट् Ms. 9. 13). --प्रसंगः lechery, libertinism. --रत्नं a jewel of a woman, an excellent woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नारी स्त्री नरजातिः स्त्री नृ + नर + वा जातौ ङीष् नि० । १ नरजातिस्त्रियां तद्भेदा रतिमञ्जर्य्यामुक्ता यथा “पद्मिनी चित्रिणी चैव शङ्खिनी हस्तिनी तथा । चतस्रो जातयो नार्य्या रतौ ज्ञेया विशेषतः” अन्यथाऽपि त्रिधा “योषि- तस्त्रिविधा ब्रह्मन् गृहिणां मूढचेतसाम् । साध्वी भोग्या च कुलटा ताः सर्वाः स्वार्थतत्पराः । परलोकभयात् साध्वी तथेह यशसेऽर्थतः । कामस्नेहाच्च कुरुते भर्त्तुः सेवाञ्च सन्ततम् । भोग्या भोगार्थिनी शश्वत् काम- स्नेहेऽथ केवलम् । कुरुते पतिसेवाञ्च न च भोगा दृते क्षणम् । वस्त्रालङ्कारसम्भोगं सुस्निग्धाहारमुत्त मम् । यावत् प्राप्नोति सा भोग्या तावच्च वशगा प्रिया । कुलाङ्गारसमा नारी कुलटा कुलनाशिनी । कपटात् कुरुते सेवां स्वामिनो न च भक्तितः । सदा पुंयोगमा शंसुर्मनसा मदनातुरा । आहारादधिकं जारं प्रार्थयन्ती नवं नवम् । जारार्थे स्वपतिं तात! हन्तुमिच्छति पुं- श्चली । तस्यां यो विश्वमेन्मूढो जीवनं तस्य निष्फलम् । कथिता योषितः सर्वा उत्तमाधममध्यमाः । स्वात्मारामा विजानन्ति मनसा ता न पण्डिताः” ब्रह्मवै० ब्रह्म० ख० २३ अ० । गुरुत्रयपादके छन्दोभेदे “मो नारी” वृ० र०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4048,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नारी" आता है (28)
जोषा नारी । स्त्रीयोषा नारी । स्त्री । औरतयोषित् नारी । स्त्रीस्त्री नारी । औरत । जैसे,—लज्जाशीलता स्त्री जाति का आभुषण हैसीमंतिनी नारी । विशेष—स्त्रियाँ माँग निकालती हैं, इससे उन्हें सीमंतिनी कहते हैंरमणी नारी । स्त्रीवर्णिनी नारीअबला नारीमहीला औरत । नारी । महिलामानवी नारी । औरतजोषिता नारी । औरतप्रिया नारी । स्त्रीयोषिता नारी । औरतसुभ्रु नारी । स्त्री । औरतपुरुषी नारी । स्त्रीतीय पु संज्ञा स्त्री॰ स्त्री । औरत । नारीवामि नारीरमणया नारी । स्त्री । औरतसीमतनी पु संज्ञा स्त्री॰ स्त्री । नारी । सीमंतिनीसुध्युपास्या औरत । नारी । स्त्रीजनि उत्पति । जन्म । पैदाइशवशा वंध्या स्त्री । बाँझमालु एक संकर जाति । दे॰ 'माल्ल—१'जोषिका कलियों का स्तबक या गुच्छासुनयना राजा जनक की पत्नीप्रतीपदर्शिनी देखते ही मुँह फेर लेनेवाली नई स्त्री या नववधूनाधा वह रस्सी या चमडे़ की पट्टी जिससे हल या कोल्हू की हरिस जुए में बाँधी जा…शतपत्रा दूब । दूर्वा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नारिनारी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नॄ धातु (क्र्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | नॄ धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नारि 📚 ➤ नृ- नर वा जातौ ङीष् नि . स्त्री
संस्कृत: स्त्री · पर्याय: स्त्री, योषित्, अबला, योषा, सीमन्तिनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नारी 📚औरत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नारी
स्त्री के नाम (२.६.२) — स्त्री, योषित्, अबला, योषा, सीमन्तिनी, वधू, प्रतीपदर्शिनी, वामा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें