🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:48:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निकषः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निकषः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निकषः

अर्थ: कसौटी, निकष-प्रस्तर

संस्कृत: स्वर्णघर्षणशिला · पर्याय: शाण, कष

व्युत्पत्ति: नि + कष् + घ, अच् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निकष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + कष् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निकष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिकषःनिकषौनिकषाः
द्वितीयानिकषम्निकषौनिकषान्
तृतीयानिकषेणनिकषाभ्याम्निकषैः
चतुर्थीनिकषायनिकषाभ्याम्निकषेभ्यः
पञ्चमीनिकषात् / निकषाद्निकषाभ्याम्निकषेभ्यः
षष्ठीनिकषस्यनिकषयोःनिकषाणाम्
सप्तमीनिकषेनिकषयोःनिकषेषु
सम्बोधनहे निकषहे निकषौहे निकषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निकष
निकष
nikaṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सोना परखने की कसौटी (2.10.32) शाण · कष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कसौटी ।
२. कसौटी पर चढ़ाने का काम ।
३. हथियारों पर सान चढ़ाने का पत्थर ।
४. कसौटी पर कसने से बनी रेखा (को॰) ।
५. कोई वस्तु या कार्य जिससे किसी की परीक्षा हो (लाक्ष॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚कष m. rubbing in, smearing, Mālav. ii, f.
a roller or harrow, Āpast.
the touchstone, MBh.; Kāv. &c.
N. of wk.
नि-˚कष n. the streak of gold or test made on the touchstone, MBh. xii, 747 (Nīlak.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (544,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकषः(सः) 1 A touch-stone, whet-stone; निकषे हेमरेखेव R. 17. 46; Mv. 1. 4. --2 (Fig.) Anything serving as a touch-stone, a test; नन्वेष दर्पनिकषस्तव चंद्रकेतुः U. 5. 10; आदर्शः शिक्षितानां सुचरितनिकषः Mk. 1. 48; Dk. 1; K. 44. --3 A streak or line of gold made on a touch-stone; कनकनिकषरुचिशुचिवसनेन श्वसिति म सा परिजनहसनेन Gīt. 7; कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी V. 4. 1; 5. 19. --Comp. --उपलः, --ग्रावन् m. --पाषाणः a touch-stone, whetstone; तत्प्रेमहेमनिकषोपलतां तनोति Gīt. 11; तत्त्वनिकषग्रावा तु तेषां विपद् H. 1. 210 2. 80.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0617-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकषः, पुं, (निकषति पिनष्टि स्वर्णादिकं यत्रेति । नि + कष + “गोचरसञ्चरेति ।” ३ । ३ । ११९ । इति चकारात् घः ।) शाणः । इत्यमरः । २ । १० । ३२ ॥ कष्टिपातर इति भाषा) (यथा, रघुः । १७ । ४६ । “निकषे हेमरेखेव श्रीरासीदनपायिनी ॥”) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-875-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निकषःनिकष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + कष् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निकषः 📚 ➤ कसौटी, निकष-प्रस्तर
संस्कृत: स्वर्णघर्षणशिला · पर्याय: शाण, कष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निकष 📚कसौटी🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निकष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निकषः: नि + कष् + घ, अच् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें