🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:44:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निकष
nikaṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सोना परखने की कसौटी (2.10.32) शाण · कष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कसौटी ।
२. कसौटी पर चढ़ाने का काम ।
३. हथियारों पर सान चढ़ाने का पत्थर ।
४. कसौटी पर कसने से बनी रेखा (को॰) ।
५. कोई वस्तु या कार्य जिससे किसी की परीक्षा हो (लाक्ष॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚कष m. rubbing in, smearing, Mālav. ii, f.
a roller or harrow, Āpast.
the touchstone, MBh.; Kāv. &c.
N. of wk.
नि-˚कष n. the streak of gold or test made on the touchstone, MBh. xii, 747 (Nīlak.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (544,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकषः(सः) 1 A touch-stone, whet-stone; निकषे हेमरेखेव R. 17. 46; Mv. 1. 4. --2 (Fig.) Anything serving as a touch-stone, a test; नन्वेष दर्पनिकषस्तव चंद्रकेतुः U. 5. 10; आदर्शः शिक्षितानां सुचरितनिकषः Mk. 1. 48; Dk. 1; K. 44. --3 A streak or line of gold made on a touch-stone; कनकनिकषरुचिशुचिवसनेन श्वसिति म सा परिजनहसनेन Gīt. 7; कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी V. 4. 1; 5. 19. --Comp. --उपलः, --ग्रावन् m. --पाषाणः a touch-stone, whetstone; तत्प्रेमहेमनिकषोपलतां तनोति Gīt. 11; तत्त्वनिकषग्रावा तु तेषां विपद् H. 1. 210 2. 80.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0617-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकषः, पुं, (निकषति पिनष्टि स्वर्णादिकं यत्रेति । नि + कष + “गोचरसञ्चरेति ।” ३ । ३ । ११९ । इति चकारात् घः ।) शाणः । इत्यमरः । २ । १० । ३२ ॥ कष्टिपातर इति भाषा) (यथा, रघुः । १७ । ४६ । “निकषे हेमरेखेव श्रीरासीदनपायिनी ॥”) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-875-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें