🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:08:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निकारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निकारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निकारः

अर्थ: घञ् अनाज फटकना

संस्कृत: अपकारः, धान्यानामूर्ध्वक्षेपणम् · पर्याय: विप्रकार

व्युत्पत्ति: नि + कृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निकार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निकार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिकारःनिकारौनिकाराः
द्वितीयानिकारम्निकारौनिकारान्
तृतीयानिकारेणनिकाराभ्याम्निकारैः
चतुर्थीनिकारायनिकाराभ्याम्निकारेभ्यः
पञ्चमीनिकारात् / निकाराद्निकाराभ्याम्निकारेभ्यः
षष्ठीनिकारस्यनिकारयोःनिकाराणाम्
सप्तमीनिकारेनिकारयोःनिकारेषु
सम्बोधनहे निकारहे निकारौहे निकाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निकार
निकार
nikāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अपकार/अपमान (3.2.15) विप्रकार
अनाज ऊपर उछालना (ओसाना/ढेर लगाना) (3.2.36) उत्कार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पराभव । हार ।
२. अपकार ।
३. अपमान । अवमानना । मानहानि ।
४. तिरस्कार ।
५. अनाज ओसाना (को॰) ।
६. वध करना । मारण । हिंसन (को॰) ।
७. दुष्टता । बदमाशी (को॰) ।
८. विरोध । द्वेष (को॰) ।
९. उत्थापन । उठाना (को॰) ।
निकार २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ निकारना]
१. निकलने का काम । निष्कसन ।
२. निकलने का द्वार । निकास ।
३. ईख का रस पकाने का कड़ाहा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकार m. (L.) piling up or winnowing corn
tossing or lifting up.
1. and 2. नि-कार , ˚रण, &c. See under नि-कर and नि-कृ.
नि-˚कार m. bringing down, humiliation, wrong, offence, injury, MBh.; Kāv. &c.
wickedness, malice, W.
opposition, contradiction, W.
= next, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (544,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकार &c. See under निकृ.
निकारः 1 Winnowing corn. --2 Lifting up. --3 Killing, slaughter. --4 Humiliation, subjugation. --5 Insult, injury, wrong, offence; तीर्णो निकारार्णवः Ve. 6. 43; Mv. 3. 41; 5. 14; 7. 8; Ki. 1. 43; 3. 44. --6 Abuse, reproach, disrespect. --7 Wickedness, malice. --8 Opposition, contradiction1. [1] Correction submitted by user ekalavya01 on 20190706. note: English word misspelled in text.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0618-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकार पु० नि + कृ--कॄ--वा भावे घञ् । १ मारणे २ परिभवे अमरः “राक्षां निकारे सहसा प्रवृत्तः” भा० आ० १८९ अ० । “निकारोऽग्रे पश्चाद्धनमहह भोस्तद्धि निध- नम्” शान्ति० श० ३ भर्त्सने च ४ धान्यादेरूर्द्धक्षेप्रणे अमरः । ४ खलीकारे शब्दमा० ।
नी(नि)कार पु० नि + कृ--भावे घञ् वा दीर्घः । १ न्यक्कारे २ अवहेलने शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4056,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकारः, पुं, (नि + कृ + घञ् ।) विप्रकारः । अपकारः । उत्कारः । धान्यस्योर्द्ध्वक्षेपणम् । इत्यमरभरतौ ॥ खलीकारः । इति स्वामी ॥ धिक्कारः । इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-876-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निकारःनिकार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निकारः 📚 ➤ घञ् अनाज फटकना
संस्कृत: अपकारः, धान्यानामूर्ध्वक्षेपणम् · पर्याय: विप्रकार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निकार 📚पराभव । हार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निकार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬