🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:26:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निकृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निकृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निकृत

अर्थ: विजित, निरुत्साहित, दीन

संस्कृत: पर्याय: विप्रकृत

व्युत्पत्ति: नि + कृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निकृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निकृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + कृ + क्त
  4. कृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + कृ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निकृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिकृतःनिकृतौनिकृताः
द्वितीयानिकृतम्निकृतौनिकृतान्
तृतीयानिकृतेननिकृताभ्याम्निकृतैः
चतुर्थीनिकृतायनिकृताभ्याम्निकृतेभ्यः
पञ्चमीनिकृतात् / निकृताद्निकृताभ्याम्निकृतेभ्यः
षष्ठीनिकृतस्यनिकृतयोःनिकृतानाम्
सप्तमीनिकृतेनिकृतयोःनिकृतेषु
सम्बोधनहे निकृतहे निकृतौहे निकृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निकृत
निकृत
nikṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अपमानित (3.1.41) विप्रकृत
कुटिल (3.1.46) अनृजु · शठ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकृत वि॰ [सं॰]
१. निकाला हुआ । बहिष्कृत । बदनाम । लाछित ।
३. तिरस्कृत ।
४. नीच । शठ ।
५. वंचित । जो ठगा गया हो ।
६. पराभवप्राप्त । पराभूत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚कृत mfn. brought down, humiliated, offended, injured, tricked, deceived, MBh.; R. &c.
low, base, wicked, ib.
removed, set aside, dismissed, W.
नि-˚कृत n. lowering, humbling, humiliation, Bhartṛ. ii, 30 (v.l. ˚ति)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (545,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकृत p. p. 1 Humbled, cast down, humiliated. --2 Insulted, [] offended; U. 6. 14. --3 Deceived, cheated. --4 Removed. --5 Afflicted, injured. --6 Wicked, dishonest. --7 Base, low, vile. --तं Humiliation. --Comp. --प्रज्ञ a. evil-minded. --मति a. depraved in mind, base.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0618-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकृत त्रि० नि + कृ--क्त । १ पराभूते २ दूरीकृते ३ शठे अमरः । ४ पतिते ५ नीचे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4057,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकृतः, त्रि, (नि + कृ + क्तः ।) प्रत्याख्यातः । शठः । इत्यमरः । ३ । १ । ४६ ॥ वञ्चितः । नीचः । इति मेदिनी । ते, ११६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-876-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निकृतनिकृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निकृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + कृ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निकृत 📚 ➤ विजित, निरुत्साहित, दीन
संस्कृत: पर्याय: विप्रकृत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निकृत 📚निकाला हुआ । बहिष्कृत । बदनाम । लाछित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निकृत
अपमानित (३.१.४१) — विप्रकृत
कुटिल (३.१.४६) — अनृजु, शठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें