🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:22:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निगडः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निगडः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निगडः

अर्थ: बेड़ी से बंधा हुआ, शृंखलित

संस्कृत: गजशृङ्खला · पर्याय: शृङ्खल, अन्दुक

व्युत्पत्ति: नि + गल् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निगड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. गड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + गड् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निगड (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिगडःनिगडौनिगडाः
द्वितीयानिगडम्निगडौनिगडान्
तृतीयानिगडेननिगडाभ्याम्निगडैः
चतुर्थीनिगडायनिगडाभ्याम्निगडेभ्यः
पञ्चमीनिगडात् / निगडाद्निगडाभ्याम्निगडेभ्यः
षष्ठीनिगडस्यनिगडयोःनिगडानाम्
सप्तमीनिगडेनिगडयोःनिगडेषु
सम्बोधनहे निगडहे निगडौहे निगडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निगड
निगड
nigaḍa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-गड m. (g. अर्धर्चादि) and n. (fr. √ गड् = गल्?) an iron chain for the feet, (esp.) the heel chains for an elephant or a noose for catching the feet and throwing an animal down, any fetter or shackle, Hariv.; Kāv. &c.
N. of a teacher (-क्ष्वेडन n. N. of wk.)
नि-गड mfn. bound or fettered on the feet, Mn. iv, 210.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (545,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निगड a. [नि-गल्-अच् लस्य डः] Fettered, chained; बद्धस्य निगडस्य च Ms. 4. 210. --डः, --डं 1 An iron chain for the feet of an elephant; बद्धापराणि परितो निगडान्यलावीत् Śi. 5. 48; Bv. 4. 20. --2 A fetter, chain or shackle in general.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0619-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निगड पु० न० । नि + गल--अच् सस्य डः । १ शृङ्खलायाम् (वेडी) । निवृत्तो गडः सेचनमस्मात् कठिनत्वात् । २ लोह- मये हस्तिपादबन्धने अन्दुके अमरः । “संसारे संनिब- द्धानां निगडच्छेदकर्त्तरि” ब्रह्मवै० पु० “बद्धापराणि परितो निगडान्यलावीत्” माघः । ३ बद्धे त्रि० “वद्धस्य निगडस्य च” मनुः “निगडः निगडितः” कुल्लू० । लस्य नडः । निगलः तत्रार्थे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4058,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निगडः, पुं क्ली, (निगलति बध्नातीति । नि + गल + अच् । लस्य डत्वम् ।) हस्तिनां लोह- मयपादबन्धोपकरणम् । इति भरतः ॥ आँदु इति दाँडुका इति च ख्यातः ॥ तत्पर्य्यायः । शृङ्खलः २ अन्दुकः ३ । इत्यमरः । २ । ८ । ४१ ॥ हिञ्जीरः ४ अन्धुः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । ५ । ४८ । “बद्धापराणि परितो निगडान्यलावीत् स्वातन्त्र्यमुजज्वलमवाप करेणुराजः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-877-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निगड" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निगडःनिगड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + गड् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निगडः 📚 ➤ बेड़ी से बंधा हुआ, शृंखलित
संस्कृत: गजशृङ्खला · पर्याय: शृङ्खल, अन्दुक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निगड 📚m. (g. अर्धर्चादि) and n. (fr. √ गड् = गल्?) an iron chain for the fee…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निगड
ज़ंजीर (२.८.४१) — शृंखल, अन्दुक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निगडः: नि + गल् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें