🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:49:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निगड
nigaḍa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-गड m. (g. अर्धर्चादि) and n. (fr. √ गड् = गल्?) an iron chain for the feet, (esp.) the heel chains for an elephant or a noose for catching the feet and throwing an animal down, any fetter or shackle, Hariv.; Kāv. &c.
N. of a teacher (-क्ष्वेडन n. N. of wk.)
नि-गड mfn. bound or fettered on the feet, Mn. iv, 210.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (545,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निगड a. [नि-गल्-अच् लस्य डः] Fettered, chained; बद्धस्य निगडस्य च Ms. 4. 210. --डः, --डं 1 An iron chain for the feet of an elephant; बद्धापराणि परितो निगडान्यलावीत् Śi. 5. 48; Bv. 4. 20. --2 A fetter, chain or shackle in general.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0619-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निगड पु० न० । नि + गल--अच् सस्य डः । १ शृङ्खलायाम् (वेडी) । निवृत्तो गडः सेचनमस्मात् कठिनत्वात् । २ लोह- मये हस्तिपादबन्धने अन्दुके अमरः । “संसारे संनिब- द्धानां निगडच्छेदकर्त्तरि” ब्रह्मवै० पु० “बद्धापराणि परितो निगडान्यलावीत्” माघः । ३ बद्धे त्रि० “वद्धस्य निगडस्य च” मनुः “निगडः निगडितः” कुल्लू० । लस्य नडः । निगलः तत्रार्थे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4058,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निगडः, पुं क्ली, (निगलति बध्नातीति । नि + गल + अच् । लस्य डत्वम् ।) हस्तिनां लोह- मयपादबन्धोपकरणम् । इति भरतः ॥ आँदु इति दाँडुका इति च ख्यातः ॥ तत्पर्य्यायः । शृङ्खलः २ अन्दुकः ३ । इत्यमरः । २ । ८ । ४१ ॥ हिञ्जीरः ४ अन्धुः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । ५ । ४८ । “बद्धापराणि परितो निगडान्यलावीत् स्वातन्त्र्यमुजज्वलमवाप करेणुराजः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-877-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निगड" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें